Ο Καύκασος είναι μια περιοχή πολύπαθη, αλλά ο περισσότερος κόσμος δεν γνωρίζει τις αιτίες που συμβαίνει αυτό. Μέσα σε αυτούς και εμείς, που δεν είχαμε σαφή γνώση των πεπραγμένων. Όταν ξεκίνησε η ένταση μεταξύ Αζέρων και Αρμενίων στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, θέλαμε να μάθουμε τι συμβαίνει. Όχι ακριβώς για να πάρουμε θέση, παρά το γεγονός ότι υπάρχουν ψυχικοί δεσμοί μεταξύ Ελλήνων και Αρμενίων, εδώ και έναν αιώνα. Γνωρίζαμε ότι το Ναγκόρνο Καραμπάχ (ή στα Αρμένικα “Αρτσάχ”) είναι κομμάτι της ιστορικής Αρμενίας, αφού οι αρμενικοί πληθυσμοί κατοικούσαν την περιοχή από παλιά. Ακούσαμε για το ρόλο της Τουρκίας, για την εμφάνιση τζιχαντιστών, για βαρύ οπλισμό. Αφουγκραστήκαμε τη γενικότερη εντύπωση ότι η σύρραξη θα έχει διάρκεια και πολλές απώλειες, όσο κι αν το απευχόμαστε. Όμως πάνω απ’όλα θέλαμε να αντιληφθούμε τους λόγους για τους οποίους συμβαίνουν όλα αυτά. Γιατί να μένουν άλυτα τόσα ζητήματα, στρουθοκαμηλίζοντας εδώ και χρόνια; Και γιατί η Αρμενία βρίσκεται πάντα στο σε μια ιστορική ακροβασία;
Η Ιστορία
Ο θύλακας ( = μέρος μέσα σε εχθρικό έδαφος που κατέχεται από τον αντίπαλο) του Ναγκόρνο-Καραμπάχ είναι γνωστός και ως Αρτσάχ. Η περιοχή αυτή βρίσκεται ανάμεσα στην Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν και αναφορές για την ύπαρξη αρμενικού πληθυσμού υπάρχουν ακόμη και σε κείμενα της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας. Η σημερινή σύγκρουση στη συγκεκριμένη περιοχή (και όσες προηγήθηκαν) έχει τη ρίζα της στο Σοβιετικό παρελθόν της περιοχής.
Μετά τη Ρωσική Επανάσταση του 1917, το Καραμπάχ αποτέλεσε τμήμα της Υπερκαυκασίας Δημοκρατικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας, αλλά σύντομα αυτή διαλύθηκε στις ξεχωριστές Δημοκρατίες της Αρμενίας, του Αζερμπαϊτζάν και της Γεωργίας. Τα επόμενα δύο χρόνια (1918-1920) υπήρξαν σύντομοι πόλεμοι μεταξύ της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν για αρκετές περιοχές, συμπεριλαμβανομένου του Καραμπάχ. Τον Ιούλιο του 1918, η πρώτη αρμενική Συνέλευση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ ανακήρυξε την περιοχή αυτοδιοικούμενη και δημιούργησε κυβέρνηση. Στις 10 Αυγούστου 1920, η Αρμενία υπέγραψε μια προκαταρκτική συμφωνία με τους Μπολσεβίκους, συμφωνώντας σε μια προσωρινή κατοχή των περιοχών αυτών από τη Ρωσία μέχρι την τελική διευθέτηση.
Το 1921, ο Στάλιν “δώρισε” παρανόμως την περιοχή στους Αζέρους, με σκοπό να διατηρήσει καλές σχέσεις με τον Κεμάλ Ατατούρκ, όπως παραδέχονται Αρμένιοι και Αζέροι μελετητές. Όμως, ο αρμενικός λαός αντέδρασε και, μετά από πολλούς αγώνες και παρεμβάσεις, το Ναγκόρνο-Καραμπάχ κηρύχθηκε αυτόνομη περιφέρεια το 1923 με το 94% του πληθυσμού της να είναι Αρμένιοι.
Ο πόλεμος του 1988-1994
Με τη Σοβιετική Ένωση να έχει σταθερά τον έλεγχο της περιοχής, η διαμάχη σταμάτησε για αρκετές δεκαετίες. Με την αρχή της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης όμως, στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και στις αρχές της δεκαετίας του 1990, τα άλυτα εθνικά ζητήματα του Καυκάσου άρχισαν να κάνουν έντονη την εμφάνισή τους.
Κατηγορώντας την κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν για την αζερικοποίηση της περιοχής (π.χ. δεν υπήρχαν σχολικά εγχειρίδια στην αρμενική γλώσσα, παρά το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού απαρτιζόταν από Αρμένιους) , η πλειοψηφία του αρμενικού πληθυσμού, με την ιδεολογική και υλική υποστήριξη της αρμενικής κυβέρνησης, ξεκίνησαν μια κίνηση αυτονόμησης της περιοχής. Τον Αύγουστο του 1987, οι Αρμένιοι του Καραμπάχ έστειλαν αίτημα για ένωση με την Αρμενία με δεκάδες χιλιάδες υπογραφές προς τη Μόσχα.
Το αίτημα για ένωση δεν έγινε δεκτό και σιγά σιγά, η κατάσταση άρχισε να φτάνει στο απροχώρητο, με τις ένοπλες συγκρούσεις να εντείνονται. Οι μεγάλης κλίμακας μάχες ξέσπασαν στα τέλη του χειμώνα του 1992, όταν πια η Σοβιετική Ένωση είχε διαλυθεί. Η διεθνής διαμεσολάβηση από διάφορες ομάδες, συμπεριλαμβανομένου του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ), δεν επέφερε ένα τελικό ψήφισμα με το οποίο θα μπορούσαν να συνεργαστούν και οι δύο πλευρές.
Μέχρι το τέλος του πολέμου το 1994, οι Αρμένιοι είχαν τον πλήρη έλεγχο του εδάφους, εκτός από τις γύρω περιοχές του Αζερμπαϊτζάν, κυρίως τον διάδρομο Λάτσιν, ένα ορεινό πέρασμα που συνδέει το Ναγκόρνο-Καραμπάχ με την ηπειρωτική Αρμενία. Με τη συνδρομή της Ρωσίας υπογράφηκε κατάπαυση του πυρός τον Μάιο του 1994, αλλά οι τακτικές ειρηνευτικές συνομιλίες μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν με τη μεσολάβηση της Ομάδας Μινσκ του ΟΑΣΕ δεν κατάφεραν να οδηγήσουν σε ειρηνευτική συνθήκη.
Αυτό έχει αφήσει την περιοχή του Ναγκόρνο-Καραμπάχ σε κατάσταση νομικής έλλειψης, αφού η δημοκρατία του Ναγκόρνο Καραμπάχ παραμένει de facto ανεξάρτητη, αλλά διεθνώς μη αναγνωρισμένη.
Η Άνοιξη του 2016
Από την παύση πυρός το 1994 έως το 2014, υπήρχε μία “παγωμένη” εχθρότητα, επικρατώντας όμως μία σχετική ηρεμία. Το 2014 όμως άρχισε η αναζωπύρωση με τεταμένες συγκρούσεις, φτάνοντας στην αναίτια επίθεση από το Αζερμπαϊτζάν προς το Αρμενικό Ναγκόρνο Καραμπάχ, η οποία κράτησε κάποιο διάστημα, μετρώντας αμφότεροι αρκετά θύματα.
Με όλα τα παραπάνω, η στρατιωτική παρουσία στην περιοχή ήταν πάντα ιδιαίτερα έντονη. Εφόσον τίποτα δεν είχε λυθεί ουσιαστικά, αλλά είχε μπει σε μία κατάσταση αναμονής, τα πράγματα παρέμεναν ασταθή.
27 Σεπτεμβρίου 2020
Μετά την αρκετά σύντομη “παρουσίαση” του ιστορικού υποβάθρου, καταλαβαίνουμε ότι η περιοχή δεν έπαψε στιγμή να βράζει. Προκλήσεις δεν σταμάτησαν να υπάρχουν – ιδιαιτέρως από την πλευρά των Αζέρων, ακόμη και κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας καραντίνας λόγω Covid-19.
Στις 27/9/20, οι Αζέροι επιτέθηκαν στην γραμμή επαφής του Ναγκόρνο Καραμπάχ και οι Αρμένιοι απάντησαν, με τους πρώτους να παρουσιάζουν την αντίθετη εκδοχή της ιστορίας. Όσο περνούν οι μέρες, οι συγκρούσεις έχουν φτάσει σε επίπεδο σύρραξης, με βαρύ οπλισμό και από τις δύο μεριές. Τα θύματα αυξάνονται καθημερινά, με την πλευρά της Αρμενίας να κατηγορεί ανοιχτά το Αζερμπαϊτζάν για μη τήρηση του δικαίου του πολέμου, αφού επιτίθενται κυρίως σε άμαχο πληθυσμό, ενώ έκανε την εμφάνισή του ένας μεγάλος αριθμός μισθοφόρων από τη Βόρεια Συρία, που φέρονται να είναι τζιχαντιστές (με την ανάλογη συμπεριφορά και πιο εξελιγμένα όπλα).
Οι Δυνάμεις που εμπλέκονται
Μπορεί να φαίνεται σε ένα πρώτο επίπεδο ότι η διαμάχη αφορά ένα τοπικό άλυτο ζήτημα, στις μέρες όμως αυτό δεν ισχύει. Η Τουρκία υποστηρίζει ανοιχτά το Αζερμπαϊτζάν, αφού είναι ξεκάθαρο ότι αν πέσει το Ναγκόρνο Καραμπάχ και στη συνέχεια η Αρμενία, ο Ερντογάν θα έχει επιρροή σε όλη την περιοχή του Καυκάσου.
Από την άλλη πλευρά, η Ρωσία είναι φιλικό κράτος προς την Αρμενία και στέλνει βοήθεια στο Ναγκόρνο Καραμπάχ (κυρίως λόγω θρησκείας, λόγω κοινού πολιτικού παρελθόντος, αλλά επίσης δεσμεύεται από συνθήκες που έχουν υπογραφεί μεταξύ των δύο κρατών).
Θέση φαίνεται να παίρνουν όλες οι γειτονικές χώρες, με τη Γεωργία να είναι φιλικά προσκείμενη προς το Αζερμπαϊτζάν και να έχει κλείσει τα σύνορα προς Αρμενία, γεγονός που δυσκολεύει τον ανεφοδιασμό, σε αντίθεση με το Ιράν που έχει διατηρήσει ανοιχτά σύνορα και συζητήσεις με το Ναγκόρνο Καραμπάχ και την Αρμενία. Γίνεται φανερό ότι το κέντρο βάρους βρίσκεται στα γεωπολιτικά, αφού ακόμη και η διαφορά θρησκείας δεν παίζει ρόλο στις συμμαχίες. Η ορθόδοξη Γεωργία παίρνει το μέρος του μουσουλμανικού Αζερμπαϊτζάν, ενώ το μουσουλμανικό Ιράν υποστηρίζει την ορθόδοξη Αρμενία. Το σύνθετο της κατάστασης επηρεάζει και άλλες πιο μακρινές περιοχές, με αποτέλεσμα η σύγκρουση να ξεφεύγει από τα όρια του “τοπικού”.
Φωνή Λαού
Η διασπορά του αρμενικού πληθυσμού είναι μεγάλη και μάλιστα, σε πολλές χώρες του κόσμου. Είναι τουλάχιστον εντυπωσιακό το γεγονός ότι από όλα τα μέρη του κόσμου Αρμένιοι έχουν επιστρέψει στην πατρίδα τους με σκοπό να υπερασπιστούν το Ναγκόρνο Καραμπάχ, έχοντας σκοπό το εδαφικό ζήτημα να λυθεί.
Είναι όμως μόνο αυτό;
Εμείς μιλήσαμε με την Σιρανούς Γιατζιάν – Δεδεγιάν, φίλη του περιοδικού, που μας έχει μιλήσει πολλές φορές τόσο για την ιστορία της Αρμενίας, όσο και πιο ειδικά για τη γενοκτονία, το μεγάλο τραύμα ενός λαού, που – λες και από πάντα- βρισκόταν στο μάτι του κυκλώνα της ιστορίας. Πέραν από τις πηγές στις οποίες ανέτρεξα ώστε να μάθω την ιστορία, ζήτησα να μου αναλύσει με τα δικά της λόγια όλο το ιστορικό υπόβαθρο, που συνάδει με όσα διάβασα.
“Πάντα ζούσαν Αρμένιοι στην περιοχή του Ναγκόρνο Καραμπάχ. Μετά το 1994, έγινε ανεξάρτητη περιοχή, χωρίς όμως να αναγνωριστεί ποτέ ως κράτος. Από τότε, λάμβαναν χώρα πολλά θερμά επεισόδια, μέχρι που καταλήξαμε στο σήμερα. Έχει λάβει διαστάσεις κανονικής σύρραξης. Πάρα πολλοί Αρμένιοι από όλον τον κόσμο έχουν πάει να πολεμήσουν, με σκοπό το θέμα να λυθεί και να μην το κουβαλήσουν πια οι επόμενες γενιές στους ώμους τους”.
Συζητώντας για την όλη κατάσταση και ανατρέχοντας η καθεμία στις πηγές μας, καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η εμπλοκή της Τουρκίας δεν είναι καθόλου τυχαία, αφού έχει τη φιλοδοξία να επικρατήσει στην περιοχή. Δεν υπάρχει κάτι “υλικό” να διεκδικήσουν, αφού δεν υπάρχουν κάποιες πηγές ενέργειας στην περιοχή. Μάλιστα, όλες οι πετρελαιοπηγές του Καυκάσου ανήκουν στο Αζερμπαϊτζάν, ενώ ο αγωγός του φυσικού αερίου δεν περνάει καν από την Αρμενία ή το Ναγκόρνο Καραμπάχ.
“Αισθάνομαι ότι φυλάμε Θερμοπύλες. Αν πέσει αυτό το κομμάτι, η Τουρκία θα έχει όλη την επιρροή της περιοχής. Ούτως η άλλως, αυτές τις μέρες συνεχώς προκαλούν. Όπως στην Αμμόχωστο για παράδειγμα”.
Συζητήσαμε και για το πώς είναι τα πράγματα το τελευταίο δεκαήμερο. Όπως μου είπε, οι Αζέροι είναι περισσότερο, με πολύ βαρύτερο εξοπλισμό, ενώ στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, έχουν πάει από όλη την Αρμενία άντρες, γυναίκες και παιδιά να βοηθήσουν. “Ο πρωθυπουργός του Ναγκόρνο Καραμπάχ, όπως και ο γιος του πρωθυπουργού της Αρμενίας είναι στο μέτωπο. Ξέρεις όμως, δεν έχουμε τίποτα να κερδίσουμε. Κανένα συμφέρον. Πρόκειται για ένα ζήτημα που κρατάει από παλιά. Έχουμε μια μικρή, βασανισμένη πατρίδα και θέλουμε να διατηρηθεί”.
Όσο για τα θύματα, είναι ήδη αρκετά και από τις δύο πλευρές. Τη μέρα της κουβέντας μας, η Αρμενία είχε κάνει καταγγελίες για επίθεση Αζέρων σε αμάχους, ενώ για το ίδιο πράγμα κατηγορεί το Αζερμπαϊτζάν την Αρμενία: “Εκείνοι φυσικά επιτίθενται σε αμάχους. Δεν χτυπούν στο μέτωπο, αλλά στις πόλεις και τα χωριά. Ο πρωθυπουργός του Ναγκόρνο Καραμπάχ ζήτησε προχθές από τους Αζέρους να γίνει παύση πυρός, ώστε να απομακρυνθούν οι άμαχοι πληθυσμοί που είναι στα σύνορα. Αυτό δεν έχει γίνει από την πλευρά των Αζέρων. Και συνέχεια μας κατηγορούν, λέγοντας ψέμματα. Αλλά το πιο εύκολο πράγμα, δεν είναι να πεις ψέμματα; Πώς να αποδειχθεί η αλήθεια; Έχουμε βαρεθεί να ακούμε ψευτιές, από την εποχή της Γενοκτονίας ακόμη”.
Η διεθνής κοινότητα κρατάει μία μετριοπαθή στάση: “Οι λαοί μας έχουν κατασυγκινήσει. Και οι Έλληνες ιδιαίτερα, που προσφέρονται ως εθελοντές, ενώ συγκεντρώνονται χρηματικά ποσά για βοήθεια. Σε αντίθεση με τις κυβερνήσεις, που δεν παίρνουν σαφή θέση. Και τότε στη Γενοκτονία οι λαοί και οι μισιονάριοι βοήθησαν”.
Οι εξελίξεις του Σαββατοκύριακου
Ενώ Αζερμπαϊτζάν και Ναγκόρνο Καραμπάχ συμφώνησαν σε ανθρωπιστική εκεχειρία το Σάββατο, υπό την αιγίδα της Ρωσίας (προκειμένου οι αυτονομιστικές δυνάμεις του Ναγκόρνο Καραμπάχ και ο στρατός του Αζερμπαϊτζάν να ανταλλάξουν κρατούμενους και νεκρούς), την Κυριακή οι Αζέροι έσπασαν τη συμφωνία και έγιναν αεροπορικοί βομβαρδισμοί στο Στεπανακέρτ.
Παράλληλα, σε όλο τον κόσμο, Αρμένιοι της Διασποράς πραγματοποίησαν διαδηλώσεις στήριξης προς το Ναγκόρνο Καραμπάχ.
Γιατί μας αφορά;
Πολιτικοί ή γεωπολιτικοί αναλυτές δεν είμαστε, ούτε θελήσαμε να γίνουμε ξαφνικά με τη συγγραφή αυτού του άρθρου. Αυτά που μας προέτρεψαν να ασχοληθούμε με τη σύρραξη στο Ναγκόρνο Καραμπάχ είναι πολλά. Πρώτα απ’όλα, η ιστορία της περιοχής είναι σχετικά μπερδεμένη, οπότε μπήκαμε στη διαδικασία να καταλάβουμε τι ακριβώς συμβαίνει, θέτοντας ερωτήματα, προσπαθώντας να είμαστε όσο πιο αντικειμενικοί μπορούμε, διαβάζοντας και συζητώντας. Σίγουρα, η στρατηγική – γεωγραφικά – θέση της περιοχής θα επηρεάσει τα παγκόσμια δεδόμενα, όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα και σίγουρα, δεν έχουμε εμείς την “τεχνογνωσία” για να το κρίνουμε.
Όμως, ο αρμενικός λαός είναι ένας όμορρος λαός και η σύνδεση Ελλάδας- Αρμενίας υπάρχει από πολύ παλιά. Επιπλέον, πρόκειται για έναν λαό που κουβαλάει ένα συλλογικό τραύμα, για το οποίο δεν έχει αποδοθεί δικαιοσύνη, ούτε έχει επέλθει κάποια ηθική ικανοποίηση. Μέχρι και σήμερα, η γενοκτονία των Αρμενίων δεν έχει αναγνωριστεί παγκοσμίως, παρά το γεγονός ότι ιστορικά στοιχεία δείχνουν καθαρά ότι 1.500.000 Αρμένιοι έχασαν τη ζωή τους από τους Τούρκους, με σκοπό “να τους εξαφανίσουν από το χάρτη”. Όμως αυτό δε συνέβη ποτέ. Οι Αρμένιοι όχι μόνο δεν εξαφανίστηκαν από το χάρτη, αλλά απλώθηκαν σε κάθε γωνιά της γης, δημιουργώντας μια πατρίδα, ένα “χώμα” να πατήσουν, μέσα από τις στάχτες. Ακριβώς, όπως ο φοίνικας της ελληνικής μυθολογίας.
Και τελικά, όλη αυτή η ιστορία, πώς μπορεί να συμβαίνει εν έτει 2020; Πώς γίνεται σε έναν – φαινομενικά – ανεπτυγμένο κόσμο, οι λαοί να φτάνουν σε σημεία να πιάνουν τα όπλα; Γιατί ακόμη δεν έχει λυθεί ένα εθνικό ζήτημα, το οποίο θα επηρεάσει – αργά ή γρήγορα – όλο το γεωπολιτικό χάρτη; Όταν μέχρι σήμερα χάνεται κόσμος από τα όπλα, πώς γίνεται όλα τα υπόλοιπα κράτη να σφυρίζουν ανέμελα, κάνοντας λάβαρο το “δεν είδα / δεν άκουσα / δεν ξέρω”;
Ευχόμαστε από καρδιάς το θέμα να λυθεί μια και καλή. Όχι για τα κρατικά συμφέροντα, αλλά για την ανθρώπινη ζωή. Που και “η πιο μικρή κι ασήμαντη”, έχει αξία.
____________________
* Ευχαριστούμε πολύ τις κυρίες Σιρανούς Γιατζιάν-Δεδεγιάν και Αλίς Ατταριάν για την πολύτιμη βοήθειά τους. Αν και συναισθηματικά φορτισμένες με την όλη κατάσταση, αφού η πατρίδα τους και οι δικοί τους άνθρωποι βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση, βοήθησαν πολύ στην υλοποίηση του θέματος.
________________
