Η αυτοκτονία παραμένει ένα από τα σοβαρότερα ζητήματα δημόσιας υγείας παγκοσμίως. Αρκεί να σκεφτούμε πως κάθε χρόνο πάνω από 720.000 άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους από αυτήν. Δεν πρόκειται για ένα φαινόμενο με μία συγκεκριμένη αιτία· είναι πολύπλευρο, είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που αλληλεπιδρούν: κοινωνικές συνθήκες και πρότυπα, βιολογία, ψυχολογία, περιβάλλον, προσωπικές κρίσεις. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχει ένας μόνο λόγος, αλλά ένα σύστημα πιέσεων και παραγόντων που συσσωρεύονται σε βάθος χρόνου (World Health Organization, Suicide Fact Sheet 2025).
Υπάρχει όμως και ένα εύρημα που εμφανίζεται σταθερά σχεδόν σε όλες τις χώρες, τις στατιστικές και τις μελέτες: οι άνδρες πεθαίνουν από αυτοκτονία σημαντικά συχνότερα από τις γυναίκες.
Πρόσφατα παγκόσμια στοιχεία δείχνουν ότι το 2021 οι άνδρες πέθαναν από αυτοκτονία με ρυθμό 12,3 ανά 100.000 πληθυσμού, έναντι 5,6 για τις γυναίκες – δηλαδή με διπλάσια και παραπάνω συχνότητα. Σε χώρες υψηλού εισοδήματος το χάσμα είναι ακόμη μεγαλύτερο, φτάνοντας αναλογία περίπου 3 προς 1 (WHO Global Health Estimates 2021). Ταυτόχρονα, σχεδόν το 73% των αυτοκτονιών καταγράφεται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, όπου οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας είναι περιορισμένες και οι κοινωνικοοικονομικές πιέσεις εντονότερες (WHO Global Health Estimates 2021). Όπως είναι λογικό, δηλαδή, εκεί όπου η υποστήριξη είναι λιγότερη, οι απώλειες είναι περισσότερες.
Ωστόσο, η διαπίστωση ότι «οι άνδρες αυτοκτονούν περισσότερο» δεν αποτυπώνει σωστά τη σύνθετη πραγματικότητα. Οι ερευνητές περιγράφουν ένα φαινόμενο γνωστό ως «παράδοξο φύλου» (gender paradox): οι γυναίκες επιχειρούν αυτοκτονία συχνότερα, αλλά οι άνδρες πεθαίνουν συχνότερα από αυτήν. Συστηματική ανασκόπηση σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες έδειξε ότι οι απόπειρες είναι έως και εννέα φορές συχνότερες στις γυναίκες, ενώ οι θάνατοι είναι δύο έως τέσσερις φορές συχνότεροι στους άνδρες (International Journal of Public Health). Με άλλα λόγια, η πρόθεση, ή η συχνότητα των αυτοκτονικών συμπεριφορών και το αποτέλεσμα, ή η θανατηφόρα έκβασή τους δεν συμπίπτουν πάντα.
Ένας βασικός λόγος είναι η επιλογή μεθόδου. Οι άνδρες χρησιμοποιούν συχνότερα πιο θανατηφόρα μέσα, όπως όπλα ή απαγχονισμό. Οι γυναίκες εμφανίζουν μεγαλύτερη τάση προς μεθόδους με υψηλότερη πιθανότητα επιβίωσης, όπως φαρμακευτική υπερδοσολογία ή αυτοτραυματισμό (WHO Gender and Suicide Behaviour Report). Ακόμη και όταν χρησιμοποιείται η ίδια μέθοδος, όμως, οι άνδρες εμφανίζουν υψηλότερη «πρόθεση θανάτου», δηλαδή μεγαλύτερη πιθανότητα να επιλέξουν τρόπο που οδηγεί σε μη αναστρέψιμη έκβαση.
Η πρόθεση και η σοβαρότητα της απόπειρας διαφοροποιούνται επίσης ανά ηλικία. Μελέτες δείχνουν ότι οι γυναίκες εμφανίζουν αυξημένες απόπειρες στη μέση εφηβεία, ενώ οι άνδρες παρουσιάζουν αύξηση θανάτων έως την πρώιμη ενήλικη ζωή. Οι γεωγραφικές διαφοροποιήσεις είναι επίσης έντονες. Η Αφρική παρουσιάζει τα υψηλότερα ποσοστά ανδρικής αυτοκτονίας παγκοσμίως, ενώ η Νοτιοανατολική Ασία εμφανίζει σχετικά υψηλότερα ποσοστά στις γυναίκες. Σε ορισμένες χώρες, η αναλογία ανδρών – γυναικών κυμαίνεται από σχεδόν ισότιμη έως και δεκαπλάσια υπεροχή των ανδρών. Αυτές οι διαφορές δείχνουν ότι οι κανόνες κάθε κοινωνίας, η πρόσβαση σε μέσα αυτοκτονίας, η θρησκεία και οι οικονομικές συνθήκες επηρεάζουν ουσιαστικά τα μοτίβα αυτοκτονικής συμπεριφοράς.
Η ψυχική υγεία αποτελεί βασικό παράγοντα κινδύνου, αλλά δεν εξηγεί από μόνη της το φαινόμενο. Κατάθλιψη και διαταραχές χρήσης αλκοόλ συνδέονται ισχυρά με την αυτοκτονία, ιδιαίτερα σε χώρες υψηλού εισοδήματος. Ωστόσο, πολλοί θάνατοι συμβαίνουν παρορμητικά σε περιόδους κρίσης – οικονομικά προβλήματα, συγκρούσεις στις σχέσεις, χρόνια ασθένεια ή κοινωνική απομόνωση (WHO Suicide Fact Sheet 2025). Η αλληλεπίδραση αυτών των παραγόντων με τις κοινωνικές προσδοκίες για το φύλο αποτελεί κρίσιμο πεδίο έρευνας.
Σύγχρονες αναλύσεις εξετάζουν τον ρόλο των κοινωνικών προτύπων αρρενωπότητας. Συστηματική ανασκόπηση 18 μελετών δείχνει ότι οι πολιτισμικές προσδοκίες για αυτονομία, συναισθηματική σιωπή και αποφυγή βοήθειας σχετίζονται με αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονίας στους άνδρες (MDPI Systematic Review on Masculinity and Suicide). Η απροθυμία αναζήτησης ψυχολογικής υποστήριξης και η κοινωνική πίεση για «αντοχή» φαίνεται να επιδεινώνουν την κρίση.
Παράλληλα, οι γυναίκες εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά εσωτερικευμένων διαταραχών, όπως άγχος και διαταραχές διάθεσης, οι οποίες σχετίζονται με αυξημένες σκέψεις αυτοκτονίας αλλά όχι απαραίτητα με υψηλότερη θνητότητα. Οι άνδρες εμφανίζουν συχνότερα εξωτερικευμένες συμπεριφορές, όπως κατάχρηση ουσιών και επιθετικότητα, παράγοντες που σχετίζονται με πιο επικίνδυνες και θανατηφόρες πράξεις (International Journal of Public Health).
Ένα ακόμη κρίσιμο ζήτημα είναι η ποιότητα των δεδομένων. Μόνο περίπου 80 κράτη διαθέτουν αξιόπιστα μητρώα θνησιμότητας που επιτρέπουν ακριβή εκτίμηση των ποσοστών αυτοκτονίας. Το στίγμα και οι νομικές συνέπειες σε ορισμένες χώρες οδηγούν σε υποκαταγραφή ή λανθασμένη ταξινόμηση θανάτων (WHO Suicide Fact Sheet 2025). Η έλλειψη αξιόπιστων δεδομένων δυσχεραίνει την ανάπτυξη αποτελεσματικών πολιτικών πρόληψης.
Το βασικό συμπέρασμα των ερευνών είναι σαφές αλλά όχι απλοϊκό: οι άνδρες πεθαίνουν συχνότερα από αυτοκτονία, όμως οι γυναίκες εκδηλώνουν συχνότερα αυτοκτονική συμπεριφορά. Οι διαφορές δεν οφείλονται σε έναν μόνο παράγοντα αλλά σε ένα πλέγμα βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών μεταβλητών που δρουν ταυτόχρονα. Η κατανόηση αυτής της πολυπλοκότητας αποτελεί προϋπόθεση για μια αποτελεσματικότερη πρόληψη στο μέλλον.
Η στατιστική, όταν εξετάζεται προσεκτικά, δεν λέει απλώς ποιος κινδυνεύει περισσότερο. Δείχνει πώς η κοινωνία διαμορφώνει τον τρόπο που οι άνθρωποι υποφέρουν και τον τρόπο που ζητούν ή δεν ζητούν βοήθεια. Στην αυτοκτονία, οι αριθμοί είναι ένα αποτύπωμα των κοινωνικών δομών, των ρόλων και των ανθρώπινων ορίων.
