Αντώνης Ψάλτης: Η διαχρονική γοητεία της Παλατινής Ανθολογίας

Πριν από τους ήρωες, τους βασιλιάδες και τα μεγάλα κατορθώματα, υπήρχαν οι άνθρωποι. Εκείνοι που ερωτεύονταν, μεθούσαν, πενθούσαν, σατίριζαν, επιθυμούσαν και προσπαθούσαν να χωρέσουν τη ζωή σε λίγους μόνο στίχους.

Στο Φέρτε λυσίποθο κρασί (εκδ. ΛΟΓΟΤΥΠΟ), ο Αντώνης Ψάλτης επιλέγει και αποδίδει ελεύθερα επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας, μεταφέροντας στη σύγχρονη γλώσσα τη ζωντάνια, το χιούμορ, την ωμότητα και τη συγκίνηση ενός κόσμου που, παρά τους αιώνες που μας χωρίζουν, ίσως μοιάζει απρόσμενα οικείος. Συζητήσαμε μαζί του με αφορμή το βιβλίο και τη γοητεία που συνεχίζει να ασκεί σήμερα η αρχαία γραμματεία.

Το βιβλίο μπορείτε να το προμηθευτείτε από εδώ

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά. Τι είναι η Παλατινή Ανθολογία;

Η «Παλατινή Ανθολογία» πήρε τ’ όνομά της από την Παλατινή Βιβλιοθήκη της Χαϊδελβέργης στην οποία βρέθηκε το χειρόγραφο το 1606, ο κώδικας Palatinus 23, από τον Γάλλο λόγιο Σαλμάσιους (Claude de Saumaise). Πρόκειται για μια συρραφή παλαιότερων ανθολογιών (γνωστότεροι ανθολόγοι της οποίας υπήρξαν οι Πλανούδης και Κεφάλας) ελληνικών επιγραμμάτων από την αρχαιότητα μέχρι το Βυζάντιο. Αρχικά αποκαλούνταν «Ελληνική Ανθολογία». Το γεγονός της προαναφερόμενης ανακάλυψης σήμανε και την οριστική της μετονομασία σε «Παλατινή». Εγώ, ως μεταφραστής, προτίμησα επιγράμματα από την (για πολλούς λόγους, κατά την άποψη μου) πολύ ενδιαφέρουσα και «κοντά σε εμάς» περίοδο της ελληνιστικής εποχής και δη των δύο πρώτων αιώνων μετά Χριστόν.

Θεσσαλικός κάμπος και Παλατινή. Πώς συνδέονται;

Από την αρχαιότητα η τρυφηλή ζωή, γεμάτη από κυρίως σωματικές απολαύσεις, στη Θεσσαλία ήταν κάτι σαν το brand name της. Δεν είναι τυχαίο ότι ο πλούτος της αποτέλεσε αιτία για να κάνουν εκεί καριέρα οι θεράποντες δύο πολύ σημαντικών επαγγελμάτων της αρχαιότητας: οι γιατροί (Ιπποκράτης) και οι εταίρες (Λαΐς). Ένα από τα «βιβλία», όπως τα λέμε, της Παλατινής είναι τα «συμποτικά» επιγράμματα (και είναι αλήθεια ότι καταλαμβάνουν έναν σημαντικό χώρο στη δική μου μετάφραση), επιγράμματα γεμάτα κρασί, απολαύσεις, αλλά και μια φιλοσοφική διάθεση απέναντι στη ζωή και στον επερχόμενο θάνατο. Κάπως έτσι, λοιπόν, φρονώ ότι η Παλατινή θα ήταν καλό να διαβάζεται και από τους Θεσσαλούς.

Τι ήταν αυτό που σας οδήγησε στην Παλατινή Ανθολογία αρχικά και μετέπειτα να συνομιλήσετε μαζί της;

Κατά κάποιο τρόπο βρίσκω στην Παλατινή την άλλη όψη της αρχαιότητας. Όχι την glam αρχαιότητα του Σοφοκλή, του Αριστοτέλη, του Θουκυδίδη, αλλά την αρχαιότητα των απλών καθημερινών ανθρώπων και των ζωών τους (έρωτας, θάνατος, τραγικά γεγονότα, έντονες απολαύσεις, τζόγος, χαρά, γέλιο, δάκρυα, αλλά και καθημερινός στοχασμός), που -πιστέψτε με!- δε διαφέρει σε τίποτα απολύτως από τη δική μας. Αυτή η ομοιότητα παρά την τεράστια χρονική απόσταση (και η αναστροφή της ιδανικής εικόνας που μαθαίνουμε στα σχολεία) είναι που βρήκα και αγάπησα στην Παλατινή και για αυτό ασχολήθηκα και συνομίλησα εντατικά «μαζί της».

Πώς ξεκίνησε η ενασχόληση με την Παλατινή Ανθολογία;

Γενικότερα η ενασχόλησή μου με την ποίηση ξεκινάει από τα πρώτα χρόνια της εφηβείας μου. Τυχαίνει τότε περίπου να κυκλοφορούν κάποιες μεταφράσεις της Παλατινής από τον Δάλλα και τον Μπουκάλα. Τις αγοράζω, χωρίς να γνωρίζω τίποτα για αυτά τα επιγράμματα. Άλλωστε τότε δεν είχαμε ίντερνετ, παρά μόνο εγκυκλοπαίδειες. Εντυπωσιάζομαι, για τους λόγους που προανέφερα πιο πάνω. Έκτοτε και μέχρι τα περίπου τα σαράντα μου -όταν αυτή η μετάφραση για πρώτη φορά έγινε βιβλίο- έχω διαβάσει όλες τις μεταφράσεις, αλλά γνωρίζω -οφείλω να το υπερηφανευτώ- και πολύ καλά αρχαία ελληνικά. Κάποια στιγμή, χωρίς να το πολυκαταλάβω, οδηγήθηκα σε ένα διάστημα περίπου τριών «εμπύρετων» μηνών στην παρούσα μετάφραση.

Με τι κριτήρια επιλέξατε τα ποιήματα που τελικά συμπεριλάβατε στο βιβλίο;

Εξαιτίας του τρόπου και του ενθουσιασμού με τον οποίον δούλεψα το είχα κατά νου ότι δεν θα ήθελα να επεκταθώ σε έναν μεγάλο αριθμό ποιημάτων. Προσπάθησα να επιλέξω μερικά πολύ χαρακτηριστικά -όπως αυτό για τον θάνατο της Υπατίας- ποιήματα από κάθε ξεχωριστό «βιβλίο» της Παλατινής. (Τα «βιβλία» της έχουν θέματα συμποτικά, προτρεπτικά, επιτύμβια, ερωτικά, στοχαστικά και άλλα.) Σκοπός μου ήταν να δώσω μια χαρακτηριστική και δειγματοληπτική εικόνα όλης της ανθολογίας. Ωστόσο, δεν μπορώ να μην ομολογήσω ότι ιδιαιτέρως γοητεύτηκα από τα συμποτικά και τα ερωτικά ποιήματα.

Στο βιβλίο κυριαρχούν η καθημερινότητα, ο έρωτας, το κρασί, η απώλεια, η σάτιρα, οι μικρές χαρές, ο αυτοσαρκασμός, οι ματαιώσεις. Είναι αυτή η πλευρά της αρχαιότητας που συχνά ξεχνάμε όταν μιλάμε για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό;

Ναι, την ξεχνάμε. Ξεχνάμε την ανθρώπινη, με όλα τα χαρακτηριστικά της, πλευρά της αρχαιότητας, μια κατάσταση για την οποία έκανα λόγο πιο πάνω. Και προφανώς θέλουμε να την ξεχνάμε! Έχουμε διδαχθεί μια «λαμπρή» και αψεγάδιαστη εικόνα της αρχαιότητας με ιδιαίτερη βαρύτητα στον 5^ο αιώνα π.Χ. Δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς. Αυτή η αψεγάδιαστη εικόνα εξυπηρέτησε τον ύπουλο οριενταλισμό των ξένων δυνάμεων και των εγχώριων απαιτήσεων κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821, αλλά μέχρι και το τέλος του 20^ου αιώνα. (Θυμηθείτε το περίφημο -παρά τον σεβασμό προς το πρόσωπό της- της Μερκούρη: «τα μάρμαρά μου!»). Τι άλλο θα μπορούσαμε να έχουμε για σοβαρό επιχείρημα, αν όχι την υποτιθέμενη καταγωγή μας (τόσο άξια ώστε να πρέπει να αναστηθεί), μαζί με τον χριστιανισμό -κι εδώ έγκειται η τρομερή μας εθνική σύγχυση, που το εθνικό αφήγημα κρύβει κάτω από το ιστορικό και πολιτικό χαλί-; Οι ξένες δυνάμεις είδαν σε εμάς, ως υποτίθεται γνήσιους και ανέγγιχτους στα χρόνια απόγονους των ένδοξων Αρχαίων, τον «δυτικό ακρίτα» στην «άλλη» και «απέναντι» «βάρβαρη» ανατολή. Φυσικά η πολιτική, οικονομική, ιμπεριαλιστική και καπιταλιστική αλήθεια είναι εντελώς διαφορετική. Και πραγματικά θλίβομαι όταν το ίδιο σαθρό και επικίνδυνο επιχείρημα περί του «δυτικού και δημοκρατικού ακρίτα» το ακούω από τις ανοιχτά αντιδημοκρατικές (ας το διατυπώσω όσο πιο ευγενικά μπορώ) φωνές της Ελλάδας (αναφέρομαι μόνο στη χώρα όπου κατοικώ και φορολογούμαι), οι οποίες ανερυθρίαστα υποστηρίζουν το δολοφονικό και γενοκτόνο Ισραήλ, αντί να υποστηρίζουμε όλες κι όλοι (ενθυμούμενοι το δικό μας 1821) τους Παλαιστίνιους και το δικαίωμά τους στην ελευθερία, την ειρήνη, την αυτοδιάθεση και την κρατική υπόσταση.

Τι σας συγκινεί περισσότερο σε αυτόν τον κόσμο που περιγράφει η Παλατινή Ανθολογία, τον κάπως απομακρυσμένο από τα κλασικά «μεγαλεία» της αρχαιότητας;

– Με συγκινεί το γεγονός ότι ουσιαστικά τίποτα δεν έχει αλλάξει. Τα ίδια πάθη, οι ίδιες έριδες, οι ίδιες ζήλιες, ο ίδιος έρωτας (στην αρχαιότητα πολύ πιο απελευθερωμένος, αλλά αυτό είναι από τα στοιχεία που ξεχνάμε, όπως είπαμε πιο πάνω), τα ίδια χούγια…

Ποια ήταν η ισορροπία που αναζητήσατε ανάμεσα στο πρωτότυπο και στη ζωντάνια της σύγχρονης γλώσσας;

Δεν είμαι βέβαιος ότι αναζήτησα αρκετή ισορροπία. Από το αρχαίο κείμενο πήρα κυρίως το σκηνικό των ποιημάτων, το θέμα, την ένταση. Η μετάφραση, περισσότερο θα έλεγα η απόδοση στα νέα ελληνικά, επιδόθηκε σε μια προσπάθεια να φανταστώ πώς θα γράφονταν σήμερα αυτά τα ποιήματα. Οφείλω εδώ να καταθέσω πως σε καμία περίπτωση αυτή η απόδοση δεν έρχεται να αμφισβητήσει όλες τις προηγούμενες μεταφράσεις, να τους ρίξει ταφόπλακα. Άλλωστε, το γεγονός ότι τις έχω διαβάσει όλες -και κυριολεκτώ, όλες!- δείχνει τον απεριόριστο σεβασμό μου σε αυτές. Η δική μου ελεύθερη απόδοση θα ήθελα περισσότερο να ληφθεί και από τους αναγνώστες και από τους ειδικούς ως μια παράλληλη οδός, μια παράλληλη συζήτηση, μια παράλληλη απόπειρα.

Πολλά από τα ποιήματα της Παλατινής Ανθολογίας έχουν μια απρόσμενα τολμηρή, αισθησιακή ακόμη και πιπεράτη γλώσσα. Πώς προσεγγίσατε αυτή την πλευρά τους; Θεωρείτε ότι σήμερα συχνά εξιδανικεύουμε υπερβολικά την αρχαιότητα και ξεχνάμε αυτή της τη διάσταση;

– Μα ναι, όπως και πιο πάνω ανέφερα, έχουμε, σαν τον Σπινόζα, λειάνει τον φακό μέσα από τον οποίον βλέπουμε και θεωρούμε την αρχαιότητα. Θα έλεγα ότι το ίδιο συμβαίνει και τώρα. Η άβολη και πιπεράτη λογοτεχνία ενοχλεί. Προφανώς δε φταίει ούτε ο λογοτέχνης ούτε η λογοτεχνία για αυτό. Προσέγγισα αυτή την τολμηρή γλώσσα όσο πιο τολμηρά ήθελα και μπορούσα.

Στα ποιήματα της Παλατινής διαφαίνεται επίσης μία ελευθεριότητα σχετικά με κάποια θέματα, όπως για παράδειγμα η σεξουαλικότητα. Αυτή είναι μία εικόνα που πάει κόντρα στην εικόνα που έχουμε χτίσει για την αρχαιότητα.

Ναι, είναι από εκείνα τα θέματα που οι υποτίθεται «ένθερμοι» οπαδοί της πολεμικής αρχαιότητας και του υποτιθέμενου ένδοξου παρελθόντος της αρνούνται να δουν. Ο σεξουαλικός συντηρητισμός είναι το μαστίγιο του ελληνοαρχαιοχριστιανικού αντρικού εθνικισμού. Δεν έχω να πω περισσότερα επ’ αυτού, νομίζω κατέστην σαφής.

Πιστεύετε ότι ένας ποιητής της Παλατινής Ανθολογίας θα ένιωθε πιο κοντά στη σύγχρονη εποχή από ό,τι σε μια εξιδανικευμένη εικόνα της αρχαιότητας που έχουμε στο μυαλό μας;

Ας δώσω μια πιθανή απάντηση. Ο Παλλαδάς ο Αλεξανδρινός, ο star -και δικαίως- της Παλατινής, που του αφιερώνω το μισό βιβλίο, έκλαιγε γοερά για την καταστροφική χριστιανική επέλαση που ρήμαξε την αρχαιότητα και δολοφόνησε την Υπατία. Προφανώς δε θα αισθανόταν ευχάριστα σε ένα κράτος, μια χώρα όπου δεν έχουμε θεσπίσει τον πιο αυτονόητο δυτικό θεσμό (μιας και θέλουμε να αποκαλούμεθα δυτικοί και να ανήκουμε στη Δύση), δηλαδή τον πλήρη διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους.

Σας αποκάλυψαν κάτι αυτά τα ποιήματα για τον τρόπο που οι άνθρωποι βίωναν και εξέφραζαν τον έρωτα πριν από δύο χιλιάδες χρόνια; Ή ακόμα και για την ίδια την ανθρώπινη φύση;

Μου αποκάλυψαν πάρα πολλά, μα το κυριότερο μου έδωσαν επιπλέον δύναμη για να υιοθετήσω τον δικό μου τρόπο ζωής. Άλλωστε, ίσως και κάτι τέτοιο είναι στο χέρι της ποίησης: αν όχι να αλλάξει τον κόσμο, πράγμα που δεν το υποστηρίζω, τουλάχιστον να λειτουργήσει χειραφετητικά ενισχύοντας την επιλογή ενός προσωπικού δρόμου.

Στις μέρες μας, με την πολιτική ορθότητα κ.λπ., θα «περνούσαν» αυτά τα ποιήματα;

Πολύ δύσκολη ερώτηση. Εξαρτάται σε ποιανού το χέρι βρίσκεται το ξίφος της «πολιτικής ορθότητας». Η άποψή μου (κατόπιν μελέτης και όχι «ό,τι του φανεί του λωλοστεφανή») είναι ότι το political correct, πολύ δε περισσότερο το woke, είναι μια καθαρά συντηρητική και ακροδεξιά προπαγάνδα και παγίδα, η οποία χρησιμοποιείται ακριβώς για να συνεχίσει να επιβάλλει την πατριαρχική θρησκευτική και λευκή ατζέντα της, δήθεν στο όνομα μιας άμυνας απέναντι στην επίθεση του υποτίθεται «μη φυσιολογικού». Δεν είμαι βέβαιος ότι όλα αυτά έχουν να κάνουν με τη δημοκρατία και την αυτοδιάθεση του καθενός.

Τι πιστεύετε ότι μπορεί να προσφέρει σήμερα στον αναγνώστη η επαφή με την Παλατινή Ανθολογία;

Απόλαυση, γοητεία, απελευθέρωση, στοχασμό και ένα -εύχομαι για όσες κι όσους διαβάζουν αυτή τη στιγμή τη συνέντευξη- δροσερό αναγνωστικό καλοκαίρι!

Πείτε ένα… μυστικό της έκδοσης.

Πρώτα από όλα και πάνω από όλα η καλή συνεργασία με τους ανθρώπους του εκδοτικού οίκου. Και με εσάς, το «Λογότυπο», είχα μια πολύ φιλική συνεργασία και σας ευχαριστώ θερμά για αυτό!