Σε μια εποχή που γενικά το μανούριασμα είναι της μοδός και με αυτό μετράμε τη φτωχή μας ύπαρξη, η τέχνη βρίσκεται στο επίκεντρο. Τι είναι τέχνη, ποια τα όριά της, τι εκφράζει; Η όποια συζήτηση, τις περισσότερες φορές, ξεκινά και σταματά με ανταλλαγή συνθημάτων, κοινότυπων, εξυπνακίστικων, επιπέδου αμοιβάδας. Σε αυτόν τον κουρνιαχτό καλύτερα είναι να μην μιλάς. Ίσως το να θέτεις κάποια ερωτήματα είναι πιο χρήσιμο.
Επιλέξαμε 9 περιπτώσεις που δίχασαν κόσμο. Η επιλογή δεν ήταν τυχαία, και αν θέλετε αναδεικνύει το πολύπλευρο αλλά και την εξέλιξη του προβλήματος. Έχει ενδιαφέρον πως όσο περνάνε οι δεκαετίες τόσο περισσότερο οι «δημιουργίες» γίνονται όλο και πιο απλοϊκές, εύκολες, παιδικές, όλο πιο προκλητικές.
Θα είχε πλάκα, αν πολλά από αυτά δεν επιδοτούνταν από Δημόσιο χρήμα, αν δεν αποτελούσαν ένα πάρτι γνωστών και κολλητών. Ζούμε στην εποχή της τσάμπα πρόκλησης, της εγωπάθειας και της έλλειψης δεξιοτήτων. Ας αναρωτηθούμε τι δεξιότητες απαιτήθηκαν για όλα τα παρακάτω για να «παραχθούν». Εκτός και αν πιστεύετε (όπως το αγαπημένο μου ΑΙ σε μια συζήτηση που είχα μαζί του) πως η τέχνη δεν οφείλει να βασίζεται σε δεξιότητες…
*Στον τίτλο θα δείτε πως η λέξη «Τέχνη έχει μπει χωρίς να κλείνουν τα εισαγωγικά, μιας και από τις 9 παρακάτω δημιουργίες κάποιες τις αντιμετωπίζουμε ως έργα τέχνης (ανεξάρτητα αν μας αρέσουν ή όχι) και κάποια άλλα απλά σαν ιδεούλες, φάρσες και τρελαμάρες.
Xρύσανθος Ξάνθης
2024 Λίζα, Έλα, μπανάνα!
Τον Νοέμβρη του 2024, μια μπανάνα σε έναν τοίχο (χωρίς τον τοίχο) αγοράστηκε για 6,2 εκατομμύρια δολάρια. Εδώ δεν είχαμε κανενός είδους λογοκρισία, αλλά σφοδρή κοινωνική κριτική για τις υπερβολές στην αγορά της τέχνης. Το DΥI έργο του Μαουρίτσιο Κατελάν με τίτλο «Comedian», που δόθηκε στο μεγιστάνα συλλέκτη, περιλάμβανε την μπανάνα, ένα ρολό ταινίας, ένα πιστοποιητικό γνησιότητας και οδηγίες για τον τρόπο εγκατάστασης του έργου. «Δεν πρόκειται απλώς για τέχνη. Αντιπροσωπεύει πολιτιστικό φαινόμενο που δημιούργησε γέφυρα ανάμεσα στους κόσμους της τέχνης, των memes και της κοινότητας των κρυπτονομισμάτων», σχολίασε ο Κινέζος επιχειρηματίας που το αγόρασε.
1984 Εμείς, εμείς, οι μόνοι συνεπείς
Η πρεμιέρα της ταινίας έγινε τον Μάρτιο του 1984, οι αντιδράσεις όμως από αριστερές παρατάξεις είχαν ξεκινήσει ήδη πριν τα γυρίσματα, χαρακτηρίζοντας την ταινία «αντιοκομμουνιστική», «προπαγανδιστική» και «κράχτη της χρεοκοπημένης εθνικοφροσύνης». Ο λόγος για την ταινία Ελένη Γκατζογιάννη, μια γυναίκα –υπαρκτό πρόσωπο– την οποία εκτέλεσαν οι αντάρτες το 1948, επειδή επιχείρησε να φυγαδεύσει το μοναχογιό της μαζί με 20 ακόμα άτομα, προκειμένου να μην τα στρατολογήσει ο ΔΣΕ και να μην τα στείλουν σε γειτονικές λαϊκές δημοκρατίες.
1988 Θου, Κύριε, φυλακήν τω στόματί τους
1988, χρονιά κατά την οποία προβλήθηκε στις αίθουσες της πρωτεύουσας Ο τελευταίος πειρασμός του Σκορτσέζε. Επεισόδια, ξύλο, συνθήματα, δακρυγόνα έξω από τα σινεμά «Έμπασσυ», «Ααβόρα» και «Όπερα» ανάμεσα σε χριστιανούς και σε αυτούς που θέλανε να δούνε την ταινία. «Ελλάς-
θρησκεία-ορθοδοξία» και «κάθε θεατής είναι σταυρωτής» φώναζαν οι μεν. «Δεν υποχωρούμε, αν δεν αφοριστούμε» και «έξω οι παπάδες από τους σινεμάδες» απαντούσαν οι δε.
2003 Είναι γλύκα, είναι μέλι
Το 2003, στην έκθεση Outlook, σε ένα έργο του Θανάση Τότσικα –ανάμεσα στα 5 που εκτέθηκαν– ο καλλιτέχνης εμφανίζεται να συνευρίσκεται ερωτικά με ένα καρπούζι. Ο ίδιος δήλωσε πως «μερικές φορές πρέπει να είμαστε αυθαίρετοι χωρίς φόβο». Μέσα στις πολλές και διάφορες αντιδράσεις, υπήρξε μια γυναίκα που επιτέθηκε στο έργο — η οποία επέστρεψε και αργότερα την ίδια μέρα με τον ίδιο σκοπό. Ο καλλιτέχνης αποφάσισε να αποσύρει και τις πέντε φωτογραφίες, αφού αποτελούσαν ενιαίο έργο και στη θέση τους μπήκε η παρακάτω ανακοίνωση: «Το έργο του Θανάση Τότσικα υπέστη την Πέμπτη 11 Δεκεμβρίου βανδαλιστική επέμβαση. Κατόπιν αυτού έχει προσωρινά αποσυρθεί για να συντηρηθεί».
2012 Ο Θεός αγάπη εστί – αλλά όχι κι έτσι
Το 2012 ανέβηκε στο Θέατρο Χυτήριο το θεατρικό έργο του Τέρενς ΜακΝάλι, Corpus Christi, στο οποίο ο Ιησούς και οι 12 μαθητές του παρουσιάζονται ως ομοφυλόφιλοι. Η Διαρκής Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος το ανακήρυξε βλάσφημο και ανίερο και κάλεσε το λαό να το αποδοκιμάσει, ενώ ο μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ κατέθεσε μήνυση συνοδεία βουλευτών της Χρυσής Αυγής. Η τελευταία έδωσε το «παρών» και με επεισόδια έξω από το θέατρο. Τρεις από τους ηθοποιούς της παράστασης προσήχθησαν, αλλά αφέθηκαν ελεύθεροι.
2016 – Τέσσερα κοκόρια δεν φέρνουν την τέχνη
Το 2016, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών, ανέβηκε η παράσταση «4» του Ροντρίγκο Γκαρσία, η οποία παρουσίαζε επί σκηνής τέσσερις ηθοποιούς και τέσσερις κόκορες. Η Πανελλαδική Φιλοζωική Οργάνωση αντέδρασε μιλώντας για κακοποίηση των ζώων επί σκηνής, ο τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του φεστιβάλ θεωρούσε ότι δεν υπάρχει κακοποίηση και ότι η χρησιμοποίηση ζώων επί σκηνής από μόνη της δεν αποτελεί νομική παράβαση, αλλά το ρεπορτάζ των φιλόζωων κατέγραψε συγκεκριμένα περιστατικά βίας προς τα κοκόρια.
2017 Μπ(λ)εεεεεε
Το 2017, και στο πλαίσιο της Documenta 14, ο αφρικανικής καταγωγής καλλιτέχνης Aboubakar Fotana, έβαψε 54 πρόβατα μπλε και ισχυρίστηκε ότι έτσι «τιμάει τις χώρες της Αφρικής και τις παραδόσεις τους». Οι διαμαρτυρίες από φιλοζωικές οργανώσεις –και όχι μόνο– ήταν πολλές, με πλακάτ που έγραφαν: «Δεν είναι τέχνη, είναι βασανισμός. Τα ζώα δεν είναι καμβάς».
2023 – Αίμα όχι αρκετά ηρωικό
«Η πλειοψηφία των θυμάτων των γυναικοκτονιών σκοτώνονται στα σπίτια τους και στα κρεβάτια τους», έγραψε στο Instagram η κ. Λαλέ το 2023, την παραμονή των εγκαινίων του project Carte Blanche (Εν Λευκώ) του Ελληνικού Προξενείου στη Νέα Υόρκη, όπου θα εκτίθετο και το έργο της «Neighborhood Guilt». Παρ’ όλα αυτά, η ροζ σημαία, φτιαγμένη από γυναικεία σεντόνια, θεωρήθηκε παραποίηση του εθνικού συμβόλου. Στη Βουλή, ο Δημήτρης Νατσιός δήλωσε πως «η σημαία βάφεται κόκκινη μόνο με το αίμα των ηρώων». Το έργο ανακλήθηκε από τον Υπουργό Εξωτερικών της Ελλάδας, Γιώργο Γεραπετρίτη.
2023 – Επιστροφές, καταστροφές
Στο 26ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης (2023) προβλήθηκε το κουίρ ντοκιμαντέρ Avant-Drag!, στο οποίο 10 drag performers «αποδομούν τα ηθικά και ιδεολογικά στεγανά της Ελλάδας, καθώς διεκδικούν χωρίς περιστροφές την ορατότητά τους στο δημόσιο χώρο». Το πρόβλημα ξεκίνησε όταν μετά την προβολή της ταινίας οι συντελεστές ανάρτησαν πανό το οποίο έγραφε «destroy Greece».
