Εκλογές, πολιτικοί, τηλεόραση, μέσα κοινωνικής δικτύωσης, δηλώσεις, αναλύσεις. Ζούμε τόσο πολύ στο παρόν που αδυνατούμε να καταλάβουμε από πού ερχόμαστε και προς τα πού πηγαίνουμε. Η σκόνη της επικαιρότητας μας τυφλώνει και δεν βλέπουμε τον Τιτάνα που μας κλείνει το μάτι.
1. ΜΙΑ ΜΥΚΗΝΑΪΚΗ ΑΝΤΙΔΙΚΙΑ
Αρκετά χρόνια πριν τον Τρωϊκό Πόλεμο, η Ερίθα προσπάθησε να φοροδιαφύγει. Σίγουρα δεν ήταν η τελευταία που έκανε κάτι τέτοιο, αλλά είναι η πρώτη που γνωρίζουμε ότι το επιχείρησε. Από την άλλη μεριά, ίσως να επρόκειτο για κακόβουλη φήμη. Η Ερίθα, βλέπετε, ήταν ιέρεια της Πύλου γύρω στα 1300 π.Χ. και νεμόταν ένα ακίνητο στην περιοχή των Σφαγιανών. Όταν ήρθε η ώρα του φοροεισπράκτορα, εκείνη δήλωσε ότι το ακίνητο αποτελεί αφορολόγητη περιουσία του ιερού. Ο Δήμος Σφαγιανών είχε διαφορετική άποψη: το ακίνητο, είπαν οι δημοτικοί σύμβουλοι, είναι δημόσια γαία που εκμισθώνεται στην Ερίθα, άρα πρέπει να φορολογηθεί κανονικά. Η υπόθεση ακολούθησε τη δικαστική όδο και, παρότι η έκβασή της παραμένει άγνωστη, τα πρακτικά της εκτίθενται ως πήλινες πινακίδες στα μουσεία μας.
Δεν λέω τα παραπάνω για να υπονοήσω ότι οι Έλληνες εφηύραν την φοροδιαφυγή ή για να μας ψέξω που παλεύουμε πάνω από τρεις χιλιετίες για να φτιάξουμε ένα ρημάδι κτηματολόγιο. Δείτε, όμως, πόσοι θεσμοί αναπτύσσονται και συμπλέκονται στο φόντο μίας κοινότοπης κτηματικής διαμάχης: φυσικά και νομικά πρόσωπα, διακριτά εμπράγματα και ενοχικά δικαιώματα, φορολογικές υποχρεώσεις, τοπική αυτοδιοίκηση, δικανικές διαδικασίες… Παρά τις σημαντικές διαφορές στις διαδικασίες ή στις ονομασίες, μπορούμε να εντοπίσουμε ήδη από τότε πρακτικές και αντιλήψεις που θεωρούμε σήμερα κρίσιμες και αυτονόητες· τις βλέπουμε μάλιστα να εξελίσσονται και να εμπλουτίζονται σταθερά: στις αρχαίες δημοκρατίες, στο ρωμαϊκό δίκαιο, στη βυζαντινή πολιτεία, στις τουρκοκρατούμενες κοινότητες, στο νεότερο κράτος μας.
2. Η ΛΟΓΙΚΗ ΤΩΝ ΘΕΣΜΩΝ
Πώς εξηγείται αυτή η διαχρονική ενότητα και συνέχεια; Υπάρχει άραγε ένα διαρκές υπόστρωμα ή τυχαίες αναγεννήσεις όπου αντίστοιχες αιτίες παράγουν αντίστοιχα αποτελέσματα; Πολλές ερμηνείες μπορούν να δοθούν. Κάποιοι θα μιλήσουν για τον γενετικό κώδικα του έθνους και άλλοι για το κλίμα της Ελλάδας, κάποιοι για τη μακρά διάρκεια των κοινωνικών δομών και άλλοι για τη σημασία των οικονομικών συνθηκών. Νομίζω ότι τέτοιες θεωρίες εξηγούν πολύ λίγα ή πάρα πολλά.
Οι θεσμοί (οι εκλογές, ο δικαστής, η ατομική ιδιοκτησία, κ.τ.λ.) μπορούν να κατανοηθούν ως προϊόντα φυσικών και κοινωνικών διεργασιών ή ως εργαλεία στα χέρια ανθρώπων σε συγκεκριμένο τόπο και χρόνο. Εντούτοις, οι θεσμοί δεν είναι αναγώγιμοι ούτε στο υλικό τους υπόβαθρο ούτε στις προθέσεις εκείνων που τους χρησιμοποιούν: είναι τμήματα ευρύτερων κοσμοεικόνων. Και όσο περισσότερο αντέχει μία κοσμοεικόνα στον χρόνο, τόσο πιο συνεκτική μπορούμε να εικάσουμε ότι γίνεται η δομή της. Αντί να προσπαθούμε να αναλύσουμε (μεμονωμένα ή αθροιστικά) χθεσινούς ή σημερινούς θεσμούς, θα ήταν ίσως καλύτερο να κατανοήσουμε τις λογικές τους προϋποθέσεις, τις κεντρικές ιδέες που τους θεμελιώνουν και τους δίνουν ζωή.
3. ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ
Προμηθεϊκή: αυτή θα ήταν η κατάλληλη λέξη για να περιγραφεί η κοσμοεικόνα που διαμόρφωσε και διαμορφώνει τους θεσμούς μας, τούτη η κληρονομιά ελληνικών, ρωμαϊκών και χριστιανικών στοιχείων που αγαπάμε να μισούμε σε κάθε παρέλαση και μισούμε να αγαπάμε σε κάθε Πάσχα. Θυμηθείτε τι κάνει ο Προμηθέας. Αντιτάσσεται σε μία τάξη πραγμάτων όπου μόνο ο (τύραννος) Ζευς είναι ελεύθερος και διευρύνει την ελευθερία του ανθρώπου, προσφέροντάς του νέες ικανότητες. Ο έλεγχος της φωτιάς είναι μόνο μία εξ αυτών: «πᾶσαι τέχναι βροτοῖσιν ἐκ Προμηθέως», τον βάζει να αναφωνεί ο Αισχύλος. Και γιατί το κάνει αυτό; Επειδή η έγνοια του είναι (όπως αφηγείται ο πλατωνικός Πρωταγόρας) «μή τι γένος ἀϊστωθείη», η αποτροπή του αφανισμού.
Με άλλα λόγια, η προμηθεϊκή λογική έγκειται στην ευρηματική επίλυση των προβλημάτων που ανακύπτουν από την ελεύθερη συνύπαρξη όντων που μπορούν να βλάψουν το ένα το άλλο. Η εξολόθρευση και ο αυταρχισμός έχουν «λύσει» άμεσα πολλά πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα, όμως ο προμηθεϊκός πολιτισμός απαρνείται τις εύκολες λύσεις: σκοπός δεν είναι να εξουδετερωθεί ο αντίπαλος, αλλά να γίνει φίλος ο εχθρός. Γι’ αυτό ακριβώς οι θεσμοί μάς δίνουν την εικόνα μιας διαρκούς εναρμόνισης. Πολλοί κηρύσσουν την απόλυτη αξία της (εθνικής, ταξικής, θρησκευτικής) κοινότητας, άλλοι την απόλυτη αξία του (αποψιλωμένου και ξεριζωμένου) ατόμου. Οι προμηθεϊκοί θεσμοί, ωστόσο, επιμένουν στην μέση οδό. Δεν προτεραιοποιούν πεποιθήσεις ή ομάδες, αλλά μόνο τον σκοπό της συμβίωσης σε κατάσταση ειρήνης και όχι βίας ή απλώς ανακωχής. Αναζητούμε «αλληλοφθοριών διαφυγάς» (για να επανέλθουμε στον Πρωταγόρα του Πλάτωνα) ή «αντιζύγια» (μια ωραία έκφραση του Κοραή).
4. ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ
Μήπως όμως όλα αυτά φαίνονται αφηρημένα; Ας δούμε μία περίπτωση σταθερά επίκαιρη τα τελευταία χρόνια. Πώς πρέπει να διαχειριστεί ένα μέχρι πρότινος σχετικά ομοιογενές εθνικό κράτος τη συνύπαρξη γηγενών και μεταναστών με πολύ διαφορετικές πολιτισμικές και θρησκευτικές παραστάσεις; Ένας τρόπος θα ήταν να κάνουμε το κράτος λιγότερο «εθνικό» και περισσότερο «πολυπολιτισμικό», αυτό όμως θα αύξανε τον απομονωτισμό και την αποξένωση (το έχουμε δει να συμβαίνει ουκ ολίγες φορές). Υπάρχει βεβαίως και ο αντίθετος τρόπος: να υποχρεώσουμε τους ξένους να προσαρμοστούν στα ήθη και στα έθιμά μας ή, ακόμη καλύτερα, να ξενηλατήσουμε. Αλλά η προμηθεϊκή μας παράδοση προσφέρει διαφορετικά παραδείγματα.
Όπως τον Μεγαλέξανδρο που τόνισε ότι βάρβαρος είναι εκείνος που προτιμά την κακία αντί της αρετής και όχι εκείνος που φορά διαφορετικά ρούχα, που μας κάλεσε να αναμείξουμε «τοὺς βίους καὶ τὰ ἤθη καὶ τοὺς γάμους καὶ τὰς διαίτας», που μας ζήτησε να θεωρούμε «πατρίδα […] τὴν οἰκουμένην» και να αντιμετωπίζουμε ως «συγγενεῖς δὲ τοὺς ἀγαθούς, ἀλλοφύλους δὲ τοὺς πονηρούς». Ή τον Καρακάλλα που το 212 έδωσε τη ρωμαϊκή ιθαγένεια σε όλους τους υπηκόους του μετατρέποντας την αυτοκρατορία σε πολιτεία. Ή τον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης που χαιρόταν γύρω στα 1180 επειδή εχθρικοί πληθυσμοί μπόλιασαν τη Ρωμιοσύνη («τῷ ἐκείνων ἀγρίῳ τὸ καθ’ ἡμᾶς ἥμερον ἐνεκέντρισεν») και γέμισαν τις πόλεις «μεταφυτευθέντες εἰς τὴν καθ’ ἡμᾶς γῆν, καὶ καρπὸν ἐκδεδωκότες τρόφιμον». Ή, τέλος, τον Θεόδωρο Νέγρη που θεωρούσε το 1824 μέρος του ελληνικού έθνους τους Σέρβους, τους Βούλγαρους και τους Αντιοχείς, προσθέτοντας ότι «Εἶναι ἀτελὴς αὐτὸς ὁ Νόμος ἐφ’ ὅσον περιορίζει τὴν ἀπόλαυσιν τῶν αὐτῶν Δικαιωμάτων εἰς τοὺς ἔχοντας Πάτριον τὴν Ἑλληνικὴ Φωνὴν, ἐν ὧ ὁ Καισαρεὺς ὁμιλεῖ τούρκικα, ὁ Βούλγαρος βουλγάρικα, καὶ ἐν τοσοῦτω ὁ Καισαρεὺς καὶ ὁ Βούλγαρος ἔχουν, καθὼς ἀπεδείχθη, ἀπαράλλακτα τὰ Δικαιώματα μὲ τὸν Ῥόδιον καὶ τὸν Κύπριον». Με λίγα λόγια: ούτε αποκλεισμό ούτε ουδετερότητα, αλλά καλοπροαίρετη ώσμωση επιτάσσει η θεσμική μας παράδοση.
5. ΟΝΟΜΑΤΑ
Άλλωστε, ο Πλάτων πίστευε με αισιοδοξία πως ό,τι κι αν πάρουν οι Έλληνες από τους βαρβάρους, το κάνουν τελικώς καλύτερο. Προτείνω να ερμηνεύσουμε τη ρήση προτρεπτικά: σήμερα, που τόσα προϊόντα (υλικά και πνευματικά) μας έρχονται από το εξωτερικό, ας επιφυλάξουμε τον χαρακτηρισμό «Έλληνας» μόνο για εκείνους που τα κάνουν καλύτερα. Τα εθνωνύμια, τα πολιτεύματα, τα αξιώματα, τα νομοθετήματα έρχονται και παρέρχονται. Κάποια διαρκούν περισσότερο και κάποια λιγότερο. Αυτό που μένει είναι η διάθεσή μας να συναρμόζουμε τις διαφορές μας, δημιουργώντας (ευρηματικά και πολυμήχανα) νέα πεδία ελευθερίας και δημιουργικότητας. Στα μέρη του Καυκάσου, εκεί όπου ο Προμηθέας πλήρωσε ακριβά την αγάπη του για την ανθρωπότητα, η γεωργιανή λέξη για τον Έλληνα είναι σχεδόν ομόηχη (και πιθανότατα συγγενής) με τη γεωργιανή λέξη για τον σοφό. Ας τιμήσουμε τη μνήμη του φιλάνθρωπου Τιτάνα και ας γίνουμε άξιοι και αυτού του ονόματος.
