Αν ρωτήσουμε σήμερα τι είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη (ή το «Έι-Άι») είναι εξαιρετικά πιθανό ότι οι περισσότεροι θα μας απαντήσουν: «Το ChatGPT, φυσικά!» Βέβαια, δεν είναι η πρώτη φορά που συμβαίνει αυτό, δηλαδή ένα εμπορικό σήμα (επωνυμία) ενός προϊόντος να γίνεται τόσο δημοφιλές, ώστε να χρησιμοποιείται ευρύτατα για το προϊόν, με οποιαδήποτε άλλη επωνυμία. Handsaplast, blanco, θερμός, τάπερ είναι μερικά γνωστά παραδείγματα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως, είναι πολλά περισσότερα από εφαρμογές Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs) για χρήση από το ευρύ κοινό.
Με τη βοήθεια της ΤΝ στον τομέα της υγείας πραγματοποιούνται έγκαιρες και ακριβείς διαγνώσεις, αναπτύσσονται εξατομικευμένες θεραπείες, ανακαλύπτονται νέα φάρμακα. Παράλληλα, η ρομποτική χειρουργική σημειώνει αλματώδη πρόοδο χάρη στην ΤΝ, με αποτέλεσμα χειρουργικές επεμβάσεις με εξαιρετική ακρίβεια και ελάχιστη επεμβατικότητα, που σημαίνει μειωμένο κίνδυνο και πολύ γρήγορη ανάρρωση για τους ασθενείς.
Ευρύτερα, οι δυνατότητες και τα μοντέλα της ΤΝ δίνουν λύσεις και επιταχύνουν σημαντικά πολλές διαδικασίες, που παλαιότερα ήταν αρκετά χρονοβόρες. Έτσι, η ΤΝ βοηθά στη διαχείριση δεδομένων και στην εκτέλεση εργασιών σε πολλούς τομείς, όπως επιχειρήσεις, μεταφορές, εκπαίδευση κ.ά. Ακόμη περισσότερο, μοντέλα ΤΝ που αναπτύσσονται τοπικά σε επίπεδο τομέων ή επιχειρήσεων είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά, αφού «εκπαιδεύονται» να λύνουν στοχευμένα προβλήματα του αντίστοιχου τομέα.
Η αξία του νέου αυτού εργαλείου, της ΤΝ, είναι αδιαμφισβήτητη, ωστόσο αφενός αυτό δεν την καθιστά ένα «μαγικό ραβδί» που λύνει με μαγικό τρόπο τα πάντα και αφετέρου δεν σημαίνει ότι αυτό το νέο εργαλείο θα πρέπει να εφαρμοστεί παντού και για κάθε είδους πρόβλημα της ανθρωπότητας! Στη συνειδητοποίηση αυτή, όμως, δε βοηθά πολύ η διαφημιστική υπερβολή με την οποία παρουσιάζεται η ΤΝ στον δημόσιο διάλογο και στα ΜΜΕ. Αν παρακολουθήσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο προωθείται η ΤΝ, θα πιστέψει ότι βρέθηκε επιτέλους η σύγχρονη ψηφιακή εκδοχή για το Τζίνι που κατοικούσε στο μαγικό λυχνάρι στα παραμύθια της ανατολής, κάτι που απέχει όμως πολύ από τη ρεαλιστική πραγματικότητα.
Όπως κάθε ανακάλυψη που συμβαίνει και αξιοποιείται στον σύγχρονο καπιταλιστικό κόσμο του κέρδους και της καταναλωτικής φούσκας, η ανακάλυψη της ΤΝ δεν έχει οδηγήσει μόνο σε χρήσιμα προϊόντα αλλά και σε υποπροϊόντα, τα οποία απευθύνονται στις καταναλωτικές μάζες για ευρεία και καθημερινή κατανάλωση. Και η ιδιαιτερότητα αυτής της εκδοχής της ΤΝ, ας πάρουμε για παράδειγμα το γνωστό μας ChatGPT, είναι ότι το ίδιο εργαλείο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για ενημέρωση και πληροφόρηση, ως βοήθημα στην εργασία και την εκπαίδευση, αλλά μπορεί ταυτόχρονα να γίνει ένα ισχυρό μέσο απομύζησης χρόνου, υπερβολικής ενασχόλησης, έως και εθισμού. Η ευρεία διαθεσιμότητα του εργαλείου, που είναι απολύτως (φαινομενικά, τουλάχιστον) δωρεάν και πάντοτε εύκαιρο για κουβέντα, δημιουργεί γόνιμο έδαφος και μεγάλα περιθώρια για την ολοένα και πιο συχνή χαλαρή, ανούσια και χρονοβόρα χρήση του. Το ίδιο το εργαλείο, μάλιστα, ενθαρρύνει διαρκώς τη συνομιλία με τον χρήστη, δίνοντάς του ιδέες ή ζητώντας feedback με κύριο σκοπό την παράταση της συζήτησης. Το εργαλείο, δηλαδή, δεν είναι απλώς εκεί, διαθέσιμο και ουδέτερο στη διακριτική ευχέρεια του χρήστη. Αντίθετα, παρότι ευγενικό, δεν δείχνει να θέλει να σε αφήσει να φύγεις.
Στατιστικά στοιχεία δείχνουν ότι οι Έλληνες χρήστες ανταποκρίνονται πολύ θετικά στη χρήση της ΤΝ στην καθημερινότητά τους. Συγκεκριμένα για την Ελλάδα (σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat), το 49,5% του πληθυσμού χρησιμοποιεί την ΤΝ έναντι του μέσου όρου 34,8% της ΕΕ, δηλαδή περισσότερο από τον μέσο Ευρωπαίο, όμως η χρήση αυτή δεν έχει επαγγελματικούς ή εκπαιδευτικούς σκοπούς. Πρόκειται, συνεπώς, για εμπλοκή με το ψηφιακό εργαλείο για σκοπούς γενικής ενημέρωσης ή «ψιλοκουβέντας». Με αυτόν τον τρόπο συνηθίζουμε να ζητάμε πληροφορίες, γνώμες ή ιδέες από τον ψηφιακό συνομιλητή μας ολοένα και περισσότερο, για ολοένα και περισσότερα ζητήματα, και μαθαίνουμε να βασιζόμαστε σε αυτόν.
Εκτός από το ότι οι απαντήσεις της ΤΝ έχουν σημαντικό ποσοστό σφάλματος, που δεν μπορούμε πάντοτε να διασταυρώσουμε, χτίζουμε μια συνήθεια και μια συμπεριφορά που σταδιακά μας απομακρύνει από πιο έγκυρες, πρωτογενείς πηγές πληροφόρησης και αδυνατίζει την ικανότητά μας για κριτική επισκόπηση. Και μπορεί να θεωρούμε ότι το ChatGPT συνθέτει πληροφορίες από πολλές πηγές άρα είναι πλουραλιστικό, αλλά στην πραγματικότητα είναι αυτό που ελέγχει ποια πληροφορία θα μας δώσει και με ποιον τρόπο, όπως και ποια θα αποκρύψει ή θα αλλοιώσει. Δηλαδή τελικά τείνουμε να παραχωρούμε αποκλειστικά τον έλεγχο της πληροφόρησής μας σε ένα και μοναδικό εργαλείο, στο οποίο δεν μπορούμε με κανέναν τρόπο να παρέμβουμε ή να παραμετροποιήσουμε, πχ. μέσω κάποιων προσωπικών ρυθμίσεων.
Ταυτόχρονα, το σημαντικότερο είναι ότι παραχωρούμε ολοένα και περισσότερο χρόνο και χώρο σε ψηφιακές εφαρμογές οι οποίες δεν αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο της τεχνολογίας, αλλά είναι περισσότερο μαζικής χρήσης υποπροϊόντα της, με σκοπό να περάσουμε χαλαρό χρόνο ενημέρωσης και ψυχαγωγίας. Διότι, η ΤΝ αποτελεί ταυτόχρονα δομικό στοιχείο για αρκετά υποπροϊόντα που καταλήγουν στην οθόνη κάθε χρήστη και το βασικό που έχουν να προσφέρουν είναι υποκουλτούρα, κενός χρόνος και απουσία ουσιαστικού νοήματος.
Η τεχνολογική πρόοδος δεν θα σταματήσει, και τα κυρίαρχα οικονομικά μοντέλα δεν φαίνεται να τροποποιούνται προς όφελος του ελεύθερου πολίτη στο προσεχές μέλλον. Ούτε διαφαίνεται κάποια αληθινή προστασία για τον πολίτη-καταναλωτή-χρήστη. Ο ίδιος, όμως, μπορεί να αρχίσει να διαθέτει τον χρόνο του και να «πουλάει» τα ψηφιακά δεδομένα του πολύ πιο ακριβά και να συνειδητοποιήσει τις εναλλακτικές που μπορεί να έχει, τους πόρους και την αξία του πραγματικού, φυσικού κόσμου. Κυρίως όμως να πιστέψει ότι δεν του αξίζει να αναλώνεται και να καταναλώνει ευρέως διαθέσιμα τεχνολογικά υποπροϊόντα που βρίσκει παντού μπροστά του με τη μορφή ενός εύπεπτου, αλλά κενού σε περιεχόμενο, ψηφιακού junk food.
