Μεγάλος ο λόγος τελευταία για την Οδύσσεια. Κι αν ο λόγος αφορά –εύλογα– την κινηματογραφική μεταφορά του έπους από τον Christopher Nolan, δεν μπορεί, έστω και λίγο, να μη συμβάλει στη μετατόπιση της κουβέντας στις σχολικές αίθουσες και στη διδασκαλία της Οδύσσειας στην Α’ Γυμνασίου. Και φτάνοντας εδώ ίσως μπορέσουμε να αντιληφθούμε και το αίτιο πίσω από τον παραλογισμό όλων όσοι βλέπουν στην κινηματογραφική μεταφορά μια προσπάθεια απαξίωσης ή αλλοίωσης του ελληνικού πολιτισμού.
Η Οδύσσεια είναι το δεύτερο λογοτεχνικό κείμενο του δυτικού πολιτισμού, με πρώτο την Ιλιάδα, και τα δύο του Ομήρου, αν δεχτούμε εδώ, για λόγους συντομίας και σκοπιμότητας, την ενωτική θεωρία – παρότι η αναλυτική έχει μάλλον μεγαλύτερη βάση. Στην Οδύσσεια εντοπίζονται οι ρίζες της μυθοπλαστικής δύναμης όλου του δυτικού κόσμου και από αυτήν αρχίζουν όλα τα λογοτεχνικά και όχι μόνο είδη, όπως το μυθιστόρημα, το έμμετρο κείμενο, το ψυχογράφημα, η ηθογραφία, τα ηθικοπλαστικά αφηγήματα, η λογοτεχνία του φανταστικού και ουκ έστιν τέλος του καταλόγου.
Λογικά θα έπρεπε να κινητοποιεί τη σκέψη και να κεντρίζει το ενδιαφέρον 13χρονων μαθητών και μαθητριών, των οποίων η φαντασία και οι περί της ζωής απορίες βρίσκονται στο ζενίθ. Ωστόσο, δεν συμβαίνει αυτό. Και ο λόγος είναι απλός. Η Οδύσσεια διδάσκεται ως ένα απονευρωμένο λογοτεχνικό κείμενο, που τεμαχίζεται και ευνουχίζεται για τη διευκόλυνση της διδακτικής πράξης και της βαθμολόγησης. Μια εκτενής και βαρετή εισαγωγή προς αποστήθιση που, ναι μεν, έχει στοιχεία χρήσιμα, ωστόσο αυτά θα μπορούσαν να ενταχθούν εμβόλιμα στην κυρίως διδασκαλία. Την εισαγωγή ακολουθεί, σχεδόν ως ιεροτελεστία, ένα δεκάλεπτο τεστ. Κάπου εδώ η προσμονή για τα όσα έζησε ο Οδυσσέας εξαερώνεται.
Περνάμε στο κυρίως κείμενο. Πρώτο πρόβλημα το ίδιο το εγχειρίδιο… Μα είναι δυνατόν να μην δίνεται στα παιδιά ολόκληρο το κείμενο, αλλά αποσπάσματα και –θου, Κύριε– περιλήψεις ραψωδιών; Και να λείπει η μεγαλειώδης Νέκυια, να είναι «εκτός ύλης»; Θρυμματίζουμε ό,τι προασπίζουμε τάχα μου ως μεγαλειώδες;
Διδάσκοντας, χωρίζουμε το κείμενο σε πλαγιότιτλους και ενότητες, να γίνει πιο σχηματοποιημένος ο τεμαχισμός του. Και διακόπτουμε συνεχώς το κείμενο, για να αναδείξουμε τις προοικονομίες, τα πολιτισμικά στοιχεία (που τα παιδιά αποστηθίζουν, χωρίς να είναι απαραίτητη η κατανόηση του όρου), να αναλύσουμε τις εκτενείς παρομοιώσεις (το «εκτενές» είναι ό,τι υπερβαίνει τους δύο στίχους), τα τυπικά και αξιολογικά επίθετα και τα λοιπά και τα λοιπά.
Δεν θέλω να πω εδώ ότι η ανάδειξη αφηγηματικών τεχνικών, γλωσσικών μέσων και λοιπών τέτοιων στοιχείων περιττεύει. Απλώς δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο. Σκοπός είναι η αγάπη για την ομορφότερη ιστορία που γράφτηκε ποτέ. Και εδώ αποτυγχάνουμε. Γιατί, τη στιγμή που προσπαθείς να αναδείξεις το μεγαλειώδες μιας αφηγηματικής στιγμής, κάποιος/α θα σηκώσει το χέρι και εύλογα θα ρωτήσει αν είναι αυτό προοικονομία, πολιτισμικό στοιχείο ή κι εγώ δεν ξέρω τι άλλο. Και κάπου εκεί πληρώνεις την αμαρτία της δολοφονίας της Οδύσσειας.
Γιατί, όταν η χρονιά τελειώνει και έρχεται η ώρα του αναστοχασμού, πρέπει να σκεφτούμε τι διδάξαμε τα παιδιά για την Οδύσσεια. Αντιλήφθηκαν κάποιο από τα θεμελιώδη υπαρξιακά ερωτήματα που βιώνει ο ήρωας και το ηθικό βάρος των διλημμάτων του; Τους δώσαμε να καταλάβουν ότι είναι ένα έπος που φέρει κρυμμένους μέσα του τους φόβους των πληρωμάτων των αποικιακών αποστολών της εποχής; Ότι, όταν ο Οδυσσέας αναρωτιέται «αν υπάρχουν εδώ άνθρωποι που τρώνε το ψωμί», «αν τιμούνε τους θεούς και τους ξένους», «αν πίνουνε κρασί», ουσιαστικά μεταφέρει την αγωνία των αποίκων που φτάνουν σε ένα μέρος για το πολιτισμικό επίπεδο των ντόπιων που θα συναντήσουν; Γιατί η Οδύσσεια απεικονίζει και τη μετάβαση στις κοινωνίες της περιόδου της «Αγροτικής Επανάστασης». Τι συμβολίζουν τα τέρατα που συναντά ο Οδυσσέας; Μήπως τον φόβο που προκαλούσε η άγνωστη φύση που θα συναντούσαν αλλά και οι πληθυσμιακές ομάδες που θα καλούνταν να αντιμετωπίσουν (π.χ. οι Λαιστρυγόνες ήταν μάλλον μια κανιβαλική ομάδα). Πώς και γιατί, παρότι, εξαιρουμένης της Πηνελόπης, οι γυναίκες δεν πρωταγωνιστούν, είναι έξοχες και κινητήριος μοχλός της δράσης, όπως η Καλυψώ, η Ναυσικά, η Κίρκη και, κυρίως, η Αθηνά; Είναι οι μνηστήρες ένας συμβολισμός της κοινωνικής πάλης για τη μετάβαση στην αριστοκρατική εποχή; Και ποια στοιχεία εκδημοκρατισμού των κοινωνιών διακρίνουμε; Τους προσφέραμε ένα φωτεινό παράθυρο με θέα τόσο στην αξία της λογοτεχνίας μέσα από το υπέρτατο έργο όσο και στην αρχαιότητα και τη συνθετική και αναλυτική σκέψη; Τα κάναμε να την αγαπήσουν; Ή το μόνο που έμαθαν είναι ότι –και– η Οδύσσεια αποτελεί περιουσιακό στοιχείο μιας ασαφούς ελληνικής ταυτότητας και πλέον αντιμετωπίζεται και αυτή ως ιδιοκτησιακό στοιχείο απροσδιόριστης αξίας;
Θεωρώ ότι η προσέγγιση των επών –και όχι μόνο– φυσικά πρέπει να αλλάξει άρδην. Και η αλλαγή αυτή να έχει γνώμονα την πυροδότηση της αγάπης για το έπος, τη λογοτεχνία, την κριτική μάθηση και όχι την εξέταση και το βόλεμα της/του εκπαιδευτικού. Δεν θα αναφερθώ στη δική μου εμπειρία ως διδάσκοντος την Οδύσσεια, θα πω μόνο ότι αυτές οι σκέψεις με απασχολούν διαχρονικά, όποτε την ξαναδιαβάζω –και σε αυτό μας βοήθησε ο Nolan– και όποτε τη διδάσκω ή ανατρέχω στην παρελθούσα διδασκαλία μου. Όταν τεμαχίζεις και απονευρώνεις το μεγαλειώδες μην περιμένεις από τα παιδιά να το αγαπήσουν ή να το σεβαστούν. Γιατί πρώτος/η τα δίδαξες ότι δεν χρειάζεται.
Επίμετρο
Σύντομες σκέψεις για την Οδύσσεια του Nolan.
Η επιλογή της Ελένης δεν θα έπρεπε να αποτελεί σημείο διαφωνιών ή συμφωνιών. Η Ελένη δεν είχε χρώμα, δεν ξέρουμε ούτε πόσο –και πώς– ήταν όμορφη. Αυτό που την ξεχώριζε ήταν ότι προκαλούσε την αγάπη και γεννούσε τον θαυμασμό, ομόρφαινε το κόσμο γύρω της και τον έκανε να τη διεκδικήσει. Ήταν και είναι σύμβολο. Η ξανθιά Ελένη είναι αποτέλεσμα βικτωριανών απεικονίσεών της, η σέξι Ελένη γέννημα της ασεβούς και αμαθούς φαντασίωσής μας.
Ναι, ο Οδυσσέας βίωνε μια μορφή μετατραυματικού στρες. Σε κάθε του ανάμνηση ή συνάντηση ο Όμηρος μας λέει ότι έκλαιγε. Ήταν ήρωας, οι ήρωες κλαίνε, έχουν αμφιβολίες και αν αυτό δεν ανταποκρίνεται στη φαντασίωση για τη ματσίλα που πρέπει να έχουν οι ήρωες είναι κάτι που δεν αφορά τον Nolan.
Αποτελέσματα κακής διδασκαλίας και τα δύο ανωτέρω.
