Ο Mohammed Afefa κατάγεται από την Παλαιστίνη. Τον μάθαμε μέσα από το fb. Μας τράβηξαν την προσοχή τα έργα του τα οποία επικεντρώνονται στον αγώνα της Παλαιστίνης με τρόπο ιδιαίτερο, τολμηρό, ζωηρό, έξυπνο, πολύπλευρο. Σκεφτήκαμε πως μία κουβέντα μαζί του θα είχε πολύ ενδιαφέρον. Όντως, για έναν άνθρωπο που βιώνει τη γενοκτονία των συμπατριωτών του σε πραγματικό χρόνο, οι ομολογουμένως απόλυτα δομημένες απόψεις και σκέψεις παρουσιάζουν σκληρότητα αλλά και καυστικό χιούμορ – χαρακτηριστικά τα οποία για εμάς που στην πραγματικότητα είμαστε έξω από τον χορό, μπορεί ορισμένες φορές να μοιάζουν επιθετικά. Ας λάβουμε όμως υπόψη μας τη σκληρότητα του πολέμου.
Τον ευχαριστούμε από καρδιάς.
Συνέντευξη: Ηλέκτρα Τζώρτσου, Χρύσανθος Ξάνθης
Μετάφραση: Στεργιάνα Τζέγκα
*Scroll down for English
Μίλα μας λίγο για εσένα.
Λοιπόν… Από πού να ξεκινήσω; Ονομάζομαι Mohammed Afefa. Γεννήθηκα από Παλαιστίνιους γονείς που εκτοπίστηκαν από δύο γειτονικά χωριά κοντά στη Χεβρώνα. Ο πατέρας μου έφυγε από το χωριό του ως παιδί, το 1948, όταν επιτέθηκαν οι σιωνιστικές πολιτοφυλακές. Μαζί με την οικογένειά του κατέφυγαν στα περίχωρα της Βηθλεέμ. Εκεί, σε έναν νεοσύστατο προσφυγικό καταυλισμό, μεγάλωσε, γνώρισε τη μητέρα μου και ερωτεύτηκαν – δύο νέοι που παντρεύτηκαν και έφυγαν για τη Σαουδική Αραβία. Εκεί γεννήθηκα εγώ, το 1972, το δεύτερο από εννιά παιδιά (έξι αγόρια και τρία κορίτσια).
Έζησα εκεί μέχρι τα δεκατέσσερά μου, όταν η οικογένεια επέστρεψε στην Ιορδανία. Εκεί ολοκλήρωσα τις σπουδές μου, αποφοιτώντας από ένα επαγγελματικό κολέγιο ως διακοσμητής εσωτερικών χώρων.
Όσο για την ιορδανική υπηκοότητά μου; Αυτή επίσης χρονολογείται από το ’48. Όταν η Παλαιστίνη διχοτομήθηκε μεταξύ δύο τεχνητά δημιουργημένων κρατών, ο πρώτος βασιλιάς της Ιορδανίας ανακάλεσε την παλαιστινιακή υπηκοότητα των κατοίκων της Δυτικής Όχθης και τους έδωσε ιορδανικά διαβατήρια. Μετά την Κατοχή του ’67, οι Παλαιστίνιοι όπως ο πατέρας μου δεν μπορούσαν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους – έτσι μείναμε στην Ιορδανία. Γι’ αυτό δεν έχω παλαιστινιακά έγγραφα. Ειλικρινά, είναι μια ολόκληρη σάγκα για το πώς οι σιωνιστές διέσπασαν τον λαό μας μέσα σε μια νύχτα… Aν και το συνοψίζω με ένα πικρό αστείο: «Ποιος είναι πιο πανούργος από έναν σιωνιστή; Ο ευγενικός Άγγλος κύριος».
Τα παιδικά σου χρόνια;
Παρόλα αυτά, μεγάλωσα με σταθερότητα. Ο πατέρας μου ήταν δημόσιος υπάλληλος. Δεν ήμασταν πλούσιοι, αλλά δεν μας έλειπε τίποτα. Τα δημόσια σχολεία ήταν γεμάτα με παιδιά κάθε εθνικότητας – γεγονός που μου έδωσε μια ενστικτώδη κατανόηση διαφορετικών πολιτισμών, σε αντίθεση με όσους μεγάλωσαν σε μονοπολιτισμικά περιβάλλοντα. Αυτό με βοήθησε να συνδεθώ εύκολα με όλα τα στρώματα της παλαιστινιακής κοινωνίας και όχι μόνο.
Γενικά… έγινα πολιτικός γελοιογράφος το 2004. Αν και δεν μπήκα ποτέ στο Βιβλίο Ρεκόρ Γκίνες για τον μεγαλύτερο αριθμό απολύσεων από εφημερίδες.
Τέλος πάντων, είμαι ακόμη εδώ, στην Αμμάν.
Παραλίγο να το ξεχάσω: μια υπέροχη γυναίκα κατάφερε επιτέλους να τερματίσει το εντυπωσιακό μου σερί εργένικης ζωής.
Τι τεχνικές χρησιμοποιείς στα έργα σου;
Τα τελευταία χρόνια –από τότε που ξέσπασε ο πόλεμος στη Γάζα– δημιουργώ αποκλειστικά ψηφιακά έργα, επιδιώκοντας γρήγορη παραγωγή και ευρύτερη διάδοση. Ωστόσο, παραμένω καλλιτέχνης ανοιχτός σε κάθε μέσο και υλικό, χωρίς περιορισμούς.
Όσον αφορά την τεχνική στην πολιτική μου τέχνη, σχεδιάζω οπτικά παράδοξα για να ενεργοποιήσω τη κριτική σκέψη του θεατή. Ο στόχος μου δεν είναι να εξοργίσω, αλλά να προκαλέσω στοχασμό.
Τι αλλαγές έχεις παρατηρήσει σε σένα σχετικά με την τέχνη σου ανά τα χρόνια;
Δυσκολεύομαι να απαντήσω, αν και θα μπορούσα εύκολα να πω ότι η τέχνη είναι οργανικά ενσωματωμένη στην ύπαρξή μου – είναι η ουσία μου, γι’ αυτό αντέχω σε κάθε συνθήκη, για να μπορώ να δημιουργώ. Αναπτύσσομαι παράλληλα με αυτήν, είναι σαν ένα ημερολόγιο των σκέψεών μου.
Αλλά η αλήθεια είναι πως δεν ξέρω την πραγματική απάντηση. Θυμάμαι ότι κάποτε είδα ένα ψάρι να φτιάχνει σχολαστικά σχέδια στην άμμο του βυθού – σαν να χτίζει φωλιά για να προσελκύσει σύντροφο. Ήταν ένα συγκλονιστικό θέαμα. Αργότερα έμαθα πως ήταν ένας λαγοκέφαλος (αλλιώς, φούσκα). Όπως και τα λουλούδια που ανθίζουν για να προσελκύσουν έντομα. Και οι εντυπωσιακοί χοροί των πουλιών για το ζευγάρωμα. Όλα τα πλάσματα (όχι λόγω συνείδησης, αλλά από ένστικτο) κάνουν τέχνη. Μόνο και μόνο για να διασφαλίσουν τη συνέχεια του είδους τους.
Ίσως, λοιπόν, αυτό είναι και το δικό μου κίνητρο: η συνέχιση της ύπαρξης. Η σκέψη μου πηγαίνει στο τζιτζίκι, που ζει κάτω από τη γη για δεκαεπτά χρόνια, μόνο και μόνο για να αναδυθεί μια φορά, να ζευγαρώσει και έπειτα να πεθάνει. Αυτή, ίσως, είναι η σχέση μου με την τέχνη.
Να σε θεωρήσουμε ως έναν πολιτικοποιημένο, στρατευμένο καλλιτέχνη που έχει αφιερωθεί στον αγώνα του λαού του για απελευθέρωση; Τα περισσότερα έργα σου αυτό δείχνουν… Σωστή ανάγνωση;
Ένας αληθινός καλλιτέχνης είναι εκείνος που νιώθει βαθιά μέσα του ότι η τέχνη αποδεικνύει πως υπάρχει. Πώς ξεκίνησε όλο αυτό; Με μια ερώτηση που μου τρυπούσε το μυαλό από παιδί: «Γιατί υπάρχω εδώ;» Και προσπάθησα να καταλάβω τον κόσμο γύρω μου. Όσο περισσότερα μάθαινα, τόσο πιο βαθιά ήθελα να τα εκφράσω. Με την Παλαιστίνη; Νομίζω ήμουν 4 ή 5 ετών. Ο πατέρας μου μου είπε: «Οι Σιωνιστές κατέλαβαν την πατρίδα μας». Και απάντησα με παιδική αφέλεια: «Τότε… θα καταλάβουμε κι εμείς τη δική τους!» Και τότε μου είπε κάτι που με σόκαρε: «Δεν έχουν πατρίδα». Πώς είναι δυνατόν το τίποτα (ΣτΜ Ισραήλ) να καταπιεί κάτι που υπάρχει (ΣτΜ Παλαιστίνη); Αυτή ήταν η πρώτη μου επαφή με το Παλαιστινιακό: μια προσπάθεια να κατανοήσω το παράλογο. Τώρα καταλαβαίνετε μάλλον. Θα μπορούσε να υπάρξει άλλος δρόμος για μένα; Δεν νομίζω.
Μίλησέ μας για το πώς γεννιούνται οι ιδέες για τις δημιουργίες σου. Το αποτέλεσμα πόσο απέχει από την αρχική ιδέα;
Εξαρτάται εντελώς από το είδος του έργου. Στην πολιτική τέχνη –είτε μιλάμε για μια καρικατούρα, είτε για αφίσες– πρέπει να ξεκινάς με ξεκάθαρη πρόθεση, εμπνευσμένη από πληροφορίες ή αναγνώσεις. Ξέρω τι θέλω να πω και πώς να το δείξω. Στην ελεύθερη καλλιτεχνική έκφραση, είναι εντελώς αλλιώς. Δεν ξέρω πώς γεννιέται η ιδέα ούτε πού θα καταλήξει. Αυτές είναι οι πιο καθαρές στιγμές απόλαυσης.
Εμείς σε γνωρίσαμε από τα social media. Ποια είναι η σχέση σου με αυτά; Σε ανησυχεί καθόλου η υπερβολική χρήση τους;
Όχι. Είναι απλώς μέσο μετάδοσης. Είναι άλμα για την ανθρωπότητα – με τις παρενέργειές του, όπως όλα.
Περίγραψέ μας μια συνηθισμένη μέρα σου.
Δουλεύω σχεδόν ασταμάτητα, σαν να είμαι δεμένος στο στούντιό μου. Σπάνια βγαίνω. Παρ’ όλα αυτά, απολαμβάνω ακόμα το «προνόμιο» δύο γευμάτων κι ενός καθημερινού ντους – κάτι που οι συνάδελφοί μου στη Γάζα δεν έχουν. Κι εδώ, στο ασφαλές μου καταφύγιο, δεν φοβάμαι μη με σκοτώσει ένας «έξυπνος» πύραυλος.
Πώς είναι να δημιουργείς σε συνθήκες πολιορκίας, πολέμου ή περιορισμών;
Δεν έχω ζήσει πολιορκία ή βομβαρδισμό, οπότε δεν μπορώ να απαντήσω με ακρίβεια. Μάλλον πρέπει να το αφήσω στη φαντασία σας.
Μίλησέ μας για την Τέχνη στην Παλαιστίνη σήμερα. Υπάρχουν τάσεις και κινήματα; Υπάρχει πίεση από την επικρατούσα θρησκεία; Από το Ισραηλινό κράτος;
Όσον αφορά την παλαιστινιακή τέχνη, πιστεύω πως δεν έχουμε φτάσει ακόμα σε πλήρη ωριμότητα, αλλά έχουμε σημειώσει σημαντική πρόοδο. Νομίζω ότι η παλαιστινιακή τέχνη –όπως και οι ίδιοι οι Παλαιστίνιοι– αντιμετωπίζει μια υπαρξιακή πρόκληση, η οποία συνοψίζεται στη λεγόμενη αρχή της «Πρόκλησης και της Αντίδρασης». Μα πιστεύω βαθιά πως σήμερα μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτήν την πρόκληση, και από αυτήν τη σύγκρουση θα αναδυθεί μια τέχνη ανθρωπιστική, ξεχωριστή, μοναδική.
Στο Ισραήλ υπάρχουν διαδηλώσεις φιλειρηνικές, ενάντια στον πόλεμο και στη γενοκτονία. Είναι γνωστά τα έργα σου σε αυτό το κοινό;
Λοιπόν! Ποιο είναι στ’ αλήθεια αυτό το κοινό; Μήπως η αντίθεσή τους πηγάζει από μια άδολη αγάπη και έγνοια για τη φήμη και την επιβίωση του Ισραήλ; Ή μήπως αναγνωρίζουν πλήρως τα παλαιστινιακά δικαιώματα στη γη μας; Ας είμαστε δίκαιοι: γνωρίζω Εβραίους συντρόφους –αληθινούς ήρωες– που ξύπνησαν στο μολυσμένο άρωμα των εγκλημάτων των πατέρων τους. Των πατέρων τους που κάποτε φιλοξενήσαμε ως πρόσφυγες, και τώρα βγαίνουν μπροστά με επιθετικότητα.
Αυτοί οι Εβραίοι που μας συμπαραστέκονται είναι οι γίγαντες που καίνε τα προνόμιά τους για να αντικρίσουν κατάματα το μοχθηρό ον που λέγεται «Ισραήλ»:
→Κάποιοι έσκισαν τα ισραηλινά τους διαβατήρια και αυτοεξορίστηκαν
→ Άλλοι αρνήθηκαν τη στρατιωτική θητεία και απέρριψαν τις στολές των φονιάδων
→ Διανοούμενοι που αντάλλαξαν την καριέρα τους για να πουν την αλήθεια
Με λίγα λόγια: Μέσα από το θάρρος τους, έγιναν σύμμαχοί μας σ’ αυτή τη γη.
Και τώρα κάτι τελευταίο, γι’ αυτούς τους «καλούς Ισραηλινούς (Σιωνιστές)» διαδηλωτές που ζητούν μια πιο τρυφερή, πιο ευγενική Κατοχή… Ορκίζομαι με όλη τη σοβαρότητα πως θα τους ιδρύσω ένα εβραϊκό εθνικό κράτος… στην Αγγλία.
Σε πολλά από τα έργα σου βλέπουμε να απεικονίζεται ο Χριστός, μάλλον πάντα με θετικό τρόπο. Ποια είναι η σχέση σου γενικά με τις θρησκείες;
Η σχέση μου με τη θρησκεία; Αποκλειστικά επαγγελματική. Δεν επιτίθεμαι στην πίστη του καθενός – κάνω νεκροψία στην πολιτική εκμετάλλευσή τους. Η πνευματικότητά μου είναι δική μου υπόθεση· η δική σου είναι δική σου. Τελεία. Αλλά ας το ανοίξουμε αυτό το θέμα:
Η Κατοχή της Παλαιστίνης δεν είναι απλώς αποικιοκρατία – είναι μια φτιαχτή, «ιερή» επιχείρηση, συνεταιρικά παραγόμενη από ριζοσπάστες χριστιανούς σιωνιστές. Μισή σταυροφορία, μισή αποικιοκρατία.
Να πω κι ένα αστείο:
«Ποιος είναι πιο ανόητος από έναν σιωνιστή Εβραίο;»
«Ένας έξυπνος χριστιανός σιωνιστής».
Πώς δικαιολογεί ένας πιστός του «ευαγγελίου της ειρήνης» την Κατοχή;
Στο έργο μου προκαλώ αυτούς τους πιστούς: ξαναδιαβάστε τις Γραφές σας! Το μήνυμα δεν είναι η κατάκτηση – είναι το «ου κλέψεις». Ο Θεός δεν υπέγραψε ποτέ συμβόλαιο παραχώρησης γης. Ξέρετε γιατί; Δεν δούλεψε ποτέ στο Κτηματολόγιο!
Μπόνους σκέψη: Δόξα τω Θεώ που το Κοράνι δεν αναφέρει ημερομηνίες και τοποθεσίες! Είναι ηθικά παραδείγματα – όχι τίτλοι ιδιοκτησίας. Αλλιώς, θα είχαμε και μουσουλμάνους σιωνιστές…
(Α! Ξέχασα – ήδη έχουμε. Τώρα, ναι! Υπάρχουν).
Τι χώρο και ρόλο έχει η τέχνη στην/για την Παλαιστίνη σήμερα;
Η παλαιστινιακή τέχνη –είτε δημιουργείται από Παλαιστίνιους είτε από καλλιτέχνες αλληλέγγυους– διαδραματίζει έναν ζωτικό, πολιτικά ουσιαστικό ρόλο. Όμως όσον αφορά την τέχνη που δεν είναι πολιτική, θεωρώ ότι δεν έχουμε ακόμα κατορθώσει να διαμορφώσουμε μια παγκόσμια καλλιτεχνική ταυτότητα που να μας ξεχωρίζει.
Σε αντίθεση με τους Αφροαμερικανούς που διαμόρφωσαν τον αμερικανικό πολιτισμό, εμείς αντιμετωπίζουμε έναν πανίσχυρο αντίπαλο με τεράστια κυριαρχία στα μέσα ενημέρωσης. Παρ’ όλα αυτά, παλαιστίνιοι διανοούμενοι και καλλιτέχνες έχουν πετύχει σημαντικά επιτεύγματα. Αισθάνομαι πως αυτή η πολιτιστική ανάδυση επιταχύνεται.
Έχεις δεχθεί απειλές ή λογοκρισία για τη δουλειά σου; Αν ναι, πώς το διαχειρίστηκες;
Αναμφίβολα. Το διαχειρίζομαι όπως περιπλανιέμαι στους λαβύρινθους του διαδικτύου – με τη βοήθεια ψηφιακών μεταμφιέσεων, όπως τα προγράμματα proxy. Όμως η εποχή αλλάζει· οι αλγόριθμοι τώρα διαβάζουν και τις εικόνες. Η μετάδοση των ιδεών μου, λοιπόν, γίνεται όλο και δυσκολότερη.
Πώς είναι η ζωή στην Παλαιστίνη σήμερα;
Προτιμώ να απαντήσω σε αυτή την ερώτηση μετά τη λήξη του (σιωνιστικού πρότζεκτ).
Υπάρχει επαρκής ενημέρωση για το τι πραγματικά συμβαίνει στη Γάζα;
Α, ασφαλώς – η διεθνής κοινότητα σίγουρα θα έχει κάπου έναν ενεργό λογαριασμό στα social media… Ίσως το πρόβλημα να είναι οι μεροληπτικοί αλγόριθμοι, αλλά είμαι απολύτως βέβαιος για το εξής: Αν έβλεπαν τις φωτογραφίες από τις σφαγές και την πείνα στη Γάζα, θα έκαναν αμέσως κάτι… Θα πατούσαν «Like»!
Τι σημαίνει για εσένα «αντίσταση»;
Σημαίνει να είσαι σαν μια γάτα στριμωγμένη στη γωνία, με ένα λυσσασμένο σκυλί απέναντί σου.
Δεν ξέρω αν γνωρίζεις για τα φιλοπαλαιστινιακά αισθήματα του ελληνικού λαού. Η αλήθεια είναι βέβαια πως μέσα στις δεκαετίες έχουν αμβλυνθεί, σε μικρό έστω βαθμό. Τι έχεις στο μυαλό σου όταν ακούς Ελλάδα; Έχεις έρθει;
Για να πω την αλήθεια, δεν έχω επισκεφθεί την Ελλάδα, αλλά πιστεύω πως διαθέτω μια επαρκή κατανόηση του ελληνικού λαού και της ελληνικής ιστορίας – αρχαίας και σύγχρονης. Αναγνωρίζω επίσης τη βαθιά σύνδεση μεταξύ των λαών της Μεσογείου, τόσο στη γαστρονομία όσο και στο ταπεραμέντο. Όπως οι αρχαίοι Έλληνες εξήγαν φιλοσοφία, έτσι κι οι πρόγονοί μας οι Παλαιστίνιοι εξήγαν το αλφάβητο στον κόσμο. Όλοι συμβάλαμε στη διαμόρφωση του ανθρώπινου πολιτισμού και ελπίζω να συνεχίσουμε και οι δύο σ’ αυτή την πολιτισμική δημιουργία και άμιλλα. Και φυσικά, ας μην ξεχνάμε πως εμείς οι Παλαιστίνιοι συχνά «κατηγορούμαστε» ότι είμαστε Έλληνες στην καταγωγή!
Εδώ είναι ελάχιστοι που υποστηρίζουν το Ισραήλ. Όμως είναι πολλοί που συγχρόνως προβληματίζονται για την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. Πώς σου φαίνεται αυτό το φαινόμενο;
Αν πρόκειται να μιλήσουμε για τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου, πρέπει πρώτα να αντικρίσουμε την αλήθεια, πέρα από τα προπαγανδιστικά ψέματα. Όταν προβάλλονται οι ισχυρισμοί για τον θάνατο 17 Ισραηλινών παιδιών, γιατί αγνοείται το γεγονός ότι πάνω από 20.000 Παλαιστίνια παιδιά δολοφονήθηκαν εν ψυχρώ, και μάλιστα αποδεδειγμένα; Όσοι αποδέχονται τέτοια ψεύδη ενώ ταυτόχρονα αρνούνται αποδεδειγμένα στοιχεία, συνήθως ταυτίζονται με το σιωνιστικό εγχείρημα, είτε για θρησκευτικούς, είτε για ρατσιστικούς λόγους, επιλέγοντας να αγνοούν και την πραγματικότητα και τη λογική.
Μπορούμε να τεκμηριώσουμε εγκλήματα από ελικόπτερα και άρματα μάχης που έπληξαν Ισραηλινούς πολίτες, δείχνοντας πως η πλειοψηφία των Ισραηλινών θυμάτων προκλήθηκε από «φιλικά πυρά» και όχι από την παλαιστινιακή αντίσταση. Οι Παλαιστίνιοι μαχητές πάντα τηρούσαν τον ηθικό κώδικα πολέμου και δεν στοχεύουν εσκεμμένα αμάχους, σε αντίθεση με τα προπαγανδιστικά αφηγήματα.
Ναι, μετά την επιχείρηση, χιλιάδες Παλαιστίνιοι εισήλθαν από την πολιορκημένη Γάζα στις απελευθερωμένες περιοχές, εν μέσω χάους. Εδώ, η στρατιωτική ηγεσία της Παλαιστίνης φέρει μέρος της ευθύνης για την έλλειψη ελέγχου.
Ωστόσο, τα στοιχεία δείχνουν ολοένα και περισσότερο ότι το Ισραήλ είχε προειδοποίηση για την επιχείρηση και ίσως την άφησε να εκτελεστεί για να δικαιολογήσει τη γενοκτονία με τη μορφή αντίποινας. Απόδειξη; Το Ισραήλ διέπραξε τη μεγαλύτερη σφαγή Εβραίων από Εβραίους στη σύγχρονη ιστορία και μετά κατηγόρησε τους Παλαιστίνιους για να τη νομιμοποιήσει (τη γενοκτονία).
Αυτό το ψευδοηθικό αφήγημα εξυπηρετεί τις στρουθοκαμήλους, που κρύβουν το κεφάλι τους στην άμμο και παπαγαλίζουν το ισραηλινό αφήγημα χωρίς καμία κριτική σκέψη.
Μετά από τόσο αίμα και βία, υπάρχει περίπτωση μιας ειρηνικής συνύπαρξης των λαών; Μπορούν να υπάρχουν δυο κράτη (Παλαιστίνης – Ισραήλ) που να μην βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση;
Βλέπω το σιωνιστικό πρότζεκτ να ψυχορραγεί σήμερα, μαχόμενο με λυσσαλέα βία γιατί ακριβώς βλέπει το τέλος του να πλησιάζει. Για να το πω πιο απλά: Αυτό το μόρφωμα θα μπορούσε να επιτύχει μόνο υπό μία προϋπόθεση, να είχαν καταφέρει οι σιωνιστές να εξοντώσουν πλήρως τους Παλαιστινίους το 1948. Όμως δεν διέθεταν τότε την ισχύ για τέτοια γενοκτονία, και έτσι αρκέστηκαν στο Σχέδιο Δ′: Εκδίωξη αντί για εξόντωση.
Εμείς, οι Παλαιστίνιοι, όμως, επιλέξαμε το Σχέδιο Α′ εξ αρχής: να πετάμε πέτρες, γενιά με τη γενιά, μέχρι να φύγουν. Πολλοί νομίζουν πως το Ισραήλ νίκησε και μας διέλυσε. Η πικρή αλήθεια για τη Δύση όμως είναι η εξής: Εβδομήντα χρόνια μετά, το Ισραήλ ακόμα προσπαθεί να μας κατακτήσει!
Παραμένει ουσιαστικά ένα μιλιταριστικό κράτος. Πιστεύω ακράδαντα ότι η μόνη βιώσιμη λύση για την ασφάλεια όλων είναι η ειρηνική διάλυση αυτού του στρατοπέδου και η ίδρυση ενός παλαιστινιακού κράτους που θα αγκαλιάζει όλους τους πολίτες του. Και ναι, θα στήριζα με χαρά την επανοικοδόμηση του «Ισραήλ»… στη Γερμανία.
Μπορεί η τέχνη να αλλάξει τον κόσμο – ή έστω να βοηθήσει προς αυτή την κατεύθυνση;
Η τέχνη είναι νερό, και η αλλαγή είναι το δοχείο. Η τέχνη πάντα θα ρέει και θα παίρνει το σχήμα που της δίνουμε – γιατί αυτή η μεταμόρφωση εξαρτάται από την πρόθεση αλλαγής που διαμορφώνουμε εμείς.
Κάποιες φορές, η τέχνη είναι ένα αυτόνομο εγχείρημα, με στόχο μια συγκεκριμένη αλλαγή… αλλά δεν διαθέτει τα απαραίτητα εργαλεία εξουσίας. Άρα η αλλαγή που φέρνει είναι αργή, συσσωρευτική. Και τότε συνειδητοποιούμε ότι η ίδια η πράξη της τέχνης είναι η αλλαγή.
Κλείνοντας, σας ευχαριστώ που μου δώσατε αυτόν τον χώρο για μια πραγματικά απολαυστική συζήτηση. Και οφείλω επίσης ένα μεγάλο ευχαριστώ στην αγαπημένη μου «Najla’a» που φρόντισε οι απαντήσεις μου να είναι, ως όφειλαν, ευπρεπείς!
IG: mohammed_afefa
FB: Mohammed Afefa
You Tube: Afefa
Mohammed Afefa: Art is water, Palestine is my homeland and what is happening is a genocide
Mohammed Afefa is from Palestine. We discovered him through Facebook. His work caught our attention. It focuses on the struggle of Palestine in a unique, bold, vivid, clever, and multifaceted way. We thought a conversation with him would be very interesting. Indeed, for someone who is experiencing the genocide of his fellow countrymen in real time, his undeniably well-structured views and thoughts convey both harshness and biting humor, characteristics which, for us, who are essentially outsiders to the situation, may sometimes come across as aggressive. However, we must take into account the brutality of war.
We thank him from the bottom of our hearts.
Interview: Ilektra Tzortsou, Hrisanthos Xanthis
Transaltion: Stergiana Tzegka
Could you tell us a little bit about yourself? (Your age, where you were born, your studies, where you’re based now, etc.)
Well, where do I begin? I’m Mohammed Afefa, born to Palestinian parents displaced from two neighboring villages near Hebron. My father fled as a child in 1948 when Zionist militias attacked their village, escaping with his family to the outskirts of Bethlehem. There, in the newly formed refugee camp, he grew up, met my mother, and they fell in love – two young souls who married and left for Saudi Arabia. That’s where I was born in 1972, the second of nine siblings (six brothers and three sisters). I lived there until 14, when our family returned to Jordan. There I completed my studies, graduating as an interior designer from a vocational college.
As for my Jordanian citizenship? That too traces back to ’48. When Palestine was divided between two artificially created states, Jordan’s first king revoked West Bank Palestinians’ citizenship and issued them Jordanian passports. After the ’67 occupation, Palestinians like my father couldn’t return home – so we stayed in Jordan. That’s why I hold no Palestinian documents. Frankly, it’s a saga of how Zionists fragmented our people overnight… though I summarize it with a dark joke: “Who’s more cunning than a Zionist? The fine English gentleman.
Still, my upbringing was stable. As a civil servant’s son, we weren’t rich but lacked nothing. Government schools teemed with children of all nationalities – giving me an instinctive understanding of diverse cultures, unlike those raised in monocultural bubbles. This eased my connection with all strata of Palestinian society and beyond.
In general… I became a political cartoonist in 2004. Though I never qualified for the Guinness World Records for Most Newspaper Firings.
Anyway, I Still kicking in Amman.
I nearly forgot to tell you that a delightful woman has finally managed to halt my rather impressive run of being single.
What are the main techniques you use in your art?
These days – since Gaza’s war began two years ago – I produce digital works exclusively, seeking streamlined production and wider dissemination. Yet fundamentally, I remain an artist open to all mediums and materials without constraint.
When delving into the technique behind my political works, I engineer visual paradoxes to activate the viewer’s critical intellect. My primary aim is not to provoke or anger viewers, rather, my primary concern is to engage their critical intellect more than to stir their emotions.
How has your art (or your relationship with art) changed over time?
I find it challenging to answer this question, though I could easily offer a quick response stating that I am organically intertwined with art; it constitutes the very essence of my being, and for this reason, I endure all circumstances in pursuit of artistic creation. It is akin to a parallel growth and evolution, and at times, it serves as a daily journal for my thoughts.
Yet, in truth, I do not know the real answer. I recall once observing a fish meticulously crafting intricate patterns in the seabed sands, as if building an adorned nest to attract a mate—a truly astonishing sight (later identified as a Pufferfish). Then there are the captivating flowers that blossom in their most exquisite forms to entice insects for pollination. Similarly, the magnificent dances of birds. All these creatures, though lacking human-like consciousness, instinctively practice art with a singular purpose: to ensure the continuity of their genes into the future. Perhaps this is the essence of it: to propel my own lineage forward. I think of the Cicada, which dwells beneath the earth for 17 years, only to emerge once to mate and then perish. This, perhaps, is my relationship with art.
Would it be fair to describe you as a politically engaged artist, committed to your people’s struggle for liberation? That seems to come through strongly in your work. Would you agree with that statement?
I believe a true artist is one who recognizes – in their depths – that art is the living proof of their existence.
How did it begin? With a simple question piercing childhood: ‘Why am I alive here?’ Then an attempt to comprehend this strange world. The more I learned of my surroundings, the deeper I plunged into expressing them.
With Palestine, it began around age four or five… I think.
The day my father told me: ‘The Zionists occupied our homeland.’
I replied innocently: ‘Then… we’ll occupy theirs!’
To which my father said something astonishing: ‘They have no land.’ I was shocked.
How can Something doesn’t exist (nothingness) consume some thingness that exists?
That was my first engagement with Palestine: trying to grasp the absurd.
Now you understand the answer. Could there have been any other path for me?
How do your ideas take shape? How close does the final artwork stay to the original idea?
The process differs fundamentally depending on the nature of the artwork.
In the realm of political art – be it a caricature or a poster – one operates with a premeditated plan, often born from accumulated readings or information. You then commence the drawing with precise knowledge of what you are doing and what message you intend to convey to the viewer.
However, in experiences of free self-expression, the genesis is entirely different! I have no knowledge of how the idea originates, nor can I foresee how it will conclude. These are moments of unadulterated pleasure, unmatched by any other joy.
We discovered you through social media. What’s your relationship with these platforms? Do you worry about how much they dominate our lives?
No, it is merely a means of information transfer. And it represents a significant leap for humanity. However, like anything else, it will have side effects.
Could you describe a day in your life?
I mostly work, practically chained to my studio, rarely stepping out. But, fortunately for me, I still enjoy the ‘luxury’ of two square meals and a daily shower – unlike my fellow artists currently in Gaza. And here, in my undisturbed space, I have the distinct privilege of not fearing assassination by a smart missile.
What is it like creating under siege, during wartime, or under restrictions?
Well, I haven’t exactly lived under siege or bombardment to answer that with precise accuracy. I suppose I’ll have to leave that to your imagination.
Tell us about the art scene in Palestine now. Are there emerging trends or movements? Are there religious or political constraints affecting artists?
Regarding Palestinian art, I believe we have not yet reached full maturity, but we have made significant progress. I contend that Palestinian art, much like the Palestinian individual, faces an existential challenge, which is known as the principle of ‘Challenge and Response.’ I am convinced that today we are capable of responding to this challenge, and the result will be a unique humanitarian art.
In Israel, there are protests calling for peace and an end to the genocide. Is your work known among those audiences?
Well! Who are this audience truly?
Is their objection born of tender concern for Israel’s reputation and survival? Or do they fully recognize Palestinian rights over our homeland?
Let’s be fair: I know Jewish comrades – actual heroes – who woke to the stench of their fathers’ crimes. We who once sheltered them as refugees, they now set out with clear consciences. These are the giants who torch their privilege to face the pathological entity called ‘Israel’:
→ Some ripped their Israeli passports and exiled themselves
→ Others refused conscription, rejecting killer uniforms
→ Intellectuals who traded careers for truth-telling
Short version: Through courage, they became our partners in this land.
Now for those ‘Good Israeli (Zionist)’ protesters begging for a kinder, gentler occupation…
I solemnly pledge to establish a Jewish national homeland for them…in England.
Many of your works depict Christ, often in a seemingly positive context. What is your broader relationship with religion?
My relationship with religion? Strictly professional. I don’t attack faiths – I autopsy the political exploitation of faith. My spirituality is my business; yours is yours. Period.
But let’s slice this open:
The occupation of Palestine isn’t just colonialism – it’s a manufactured holy franchise, co-produced by radical Christian Zionists. Half crusade, half colonialism.
Let’s make a joke:
Q: Who’s dumber than a Zionist Jew man?
A: A smart Christian Zionist.
How does a ‘peace gospel’ believer justify occupation?
In my work, I challenge these believers: Re-read your scriptures! The core message isn’t conquest – it’s “thou shalt not steal.” God never signed a divine deed gifting land. Truth is? He never worked at the Land Registry!
Bonus insight:
Thank God the Quran’s stories lack dates/locations! They’re moral parables – not property deeds. Otherwise, we’d face Muslim Zionists too…
(wait – we already do. They exist now.)
What is the role and place of art in Palestine (and art that speaks for Palestine) today?
Palestinian art – whether created by Palestinians or solidarity artists – plays a vital, impactful role politically. Yet regarding non-political art, I believe we Palestinians haven’t yet succeeded in establishing a distinctive global artistic signature.
Unlike Black Americans who shaped American culture itself, we face a formidable adversary with overwhelming media dominance. Still, Palestinian thinkers and artists have achieved significant milestones.
I sense this cultural emergence is accelerating.
Have you faced threats or censorship because of your work? If so, how did you handle it?
Certainly, I handle this issue much like I navigate internet networks. I use proxy software. The current challenge, however, is that algorithms are now capable of reading images, which represents a new challenge for conveying my ideas.
What is life like in Palestine right now?
I prefer to answer this question after the expiration of the (Zionist project).
Is the international community truly aware of the situation in Gaza?
Oh, certainly, the international community must have an active social media account somewhere… Perhaps the issue lies with biased algorithms, but I am absolutely certain of this:
If they were to see photos of the massacres and starvation in Gaza – they would immediately proceed to do something… They’ll press ‘Like’!
What does the word “resistance” mean to you?
It means being in the position of a cat cornered, with a rabid dog in front of you.
Are you aware of the pro-Palestinian sentiments traditionally held by the Greek people (though faded a bit over the decades). What comes to mind when you think of Greece? Have you ever visited?
In truth, I haven’t visited Greece, but I believe I possess a reasonable understanding of the Greek people, and both ancient and contemporary Greek history and culture. I also recognize the intricate relationship between the peoples of the Mediterranean, and the similar patterns in food and the Greek character.
Just as the ancient Greeks exported philosophy to us, our Palestinian ancestors exported the alphabet to the world. Thus, we all played a role in shaping human civilization, and I hope we both continue in this civilizational production and competition.
And, of course, let’s not forget that we Palestinians are often ‘accused’ of being originally Greek anyway.
In Greece, few openly support Israel. But many people also feel conflicted about the October 7th attacks. How do you interpret this?
If we are to discuss the events of October 7th, we must begin by confronting facts beyond propaganda lies. For instance: the claims of 17 Israeli children killed, why ignore that over 20,000 Palestinian children were cold-bloodedly murdered – with full documentation? Those who believe such falsehoods while denying evidence typically sympathize with the Zionist project, whether for religious or racist reasons, choosing to ignore both reality and logic.
We might detail helicopter and tank crimes targeting Israeli civilians, demonstrating that the majority of Israeli civilian casualties resulted from friendly fire – not Palestinian resistance. Palestinian fighters have always adhered to the ethics of warfare, never intentionally targeting civilians contrary to propaganda narratives.
Yes, following the operation’s execution, thousands of Palestinians from besieged Gaza surged into liberated areas amid temporary chaos. Here, Palestinian military leadership bears partial responsibility for crowd control.
Yet evidence increasingly suggests Israel had prior knowledge of the operation, potentially permitting it to justify genocidal aggression against Palestinians. The proof? Israel committed the largest massacre of Jews by Jews in modern history, then blamed Palestinians to legitimize extermination.
This false moral cover serves those ostriches – hiding their heads in sand while parroting Israeli narratives without critical thought.
After so much bloodshed and violence, is peaceful coexistence between people even possible? Can two states (Palestine and Israel) exist without conflict?
I see the Zionist project in its death throes today, fighting with desperate brutality precisely because its demise is now inevitable. To simplify: This entity could only have succeeded on one condition – had the Zionists managed to fully exterminate the Palestinian people in 1948. But they lacked the power for such genocide then, settling instead for Plan D: Expulsion over annihilation.
We Palestinians, however, chose Plan A from the beginning: To keep hurling stones generation after generation until they leave.
Many believe Israel has triumphed and we’ve been broken. But here’s the bitter truth for West’s: After seventy years, this entity is still trying to occupy Palestine!
Israel remains fundamentally a garrison state. Thus, I firmly believe the only security solution for our world is to peacefully dismantle this military camp and establish a peaceful Palestinian state that embraces all its citizens. And yes – I’d gladly support rebuilding ‘Israel’…in Germany.
Do you believe art can transform the world, or at least contribute meaningfully to change?
Art is water, and the desired change is the vessel. Art will always flow to take the shape of the vessel we prepare for it, for this transformation is contingent upon the intention for change we delineate.
At times, art is a self-contained project, perhaps aspiring to a specific change… yet it lacks the tools of power and authority. Therefore, it enacts change slowly, through accumulated doses. And here, we realize that the very act of art is the change itself.
Finally, please allow me to thank you for granting me this space for a truly enjoyable discussion. And I must also express my gratitude to my sweetheart “Najla’a” for making sure my answers were kept suitably polite!
