Η Άρτεμις, μία αεικίνητη γυναίκα-μάνα-εργαζόμενη-συγγραφέας, αποφάσισε να κάνει μία έρευνα για να φωτίσει ζητήματα γύρω από τη μητρότητα και το πώς τη βιώνουν οι σύγχρονες μανάδες.
Απηύθυνε 20 ερωτήσεις σε 57 από αυτές –58η είναι η ίδια– και τις προσκάλεσε να σκεφτούν και να απαντήσουν σε θέματα τα οποία δε θίγονται εύκολα. Με αυτόν τον τρόπο, αφενός αναδεικνύει ένα μεγάλο και πολυσήμαντο ζήτημα μέσα από τα λόγια των ίδιων των υποκειμένων, αφετέρου, ευελπιστεί να οπλίσει με θάρρος και τις γυναίκες που απάντησαν και τις αναγνώστριες. Εμείς μιλήσαμε μαζί της τόσο για το βιβλίο όσο και για ευρύτερα θέματα που αφορούν τις γυναίκες σήμερα.
Πώς προέκυψε η ιδέα για την έρευνα; Είχες από την αρχή στο μυαλό σου ότι μπορεί να αξιοποιηθεί με τον τρόπο που τελικά αξιοποιήθηκε;
Την περίοδο του κορονοϊού μού ήρθε στο μυαλό μια ιδέα να γράψω κάτι υπέρ της γυναίκας ή της μητρότητας. Μετά μου ήρθε στο μυαλό ο τίτλος «Πες τα, ρε μάνα!» που με ενέπνευσε πολύ να συνεχίσω. Ίσως και λόγω της επικαιρότητας, επηρεάστηκα από τις γυναικοκτονίες και θέλησα να πω κι εγώ την άποψή μου για τη θέση της μάνας και της γυναίκας σε αυτή την κοινωνία. Ναι, ήθελα από την αρχή να είναι έρευνα σε μορφή βιβλίου. Το μόνο που άλλαξε ήταν ότι τις συνεντεύξεις θα ήθελα να τις κάνω εγώ με μαγνητοφωνάκι αλλά, ελλείψει χρόνου, ο γραπτός λόγος εξυπηρέτησε και τις δύο πλευρές άριστα νομίζω.
Με τι κριτήρια –εκτός του να είναι μάνες– επέλεξες το πού θα δώσεις τα ερωτηματολόγια;
Ξεκίνησα να απευθύνω τις 20 ερωτήσεις μου σε κάθε φίλη και γνωστή. Πρότεινα σε όλες να διαμοιράσουν το ερωτηματολόγιο, αν θέλουν, σε δικές τους γνωστές, κι έτσι συνέλεξα όσες περισσότερες εξομολογήσεις ήταν εφικτό, με μόνο ισχυρό κριτήριο να έχουν γίνει μανούλες.
Αντιμετώπισες δυσκολίες κατά τη διαδικασία;
Μόλις σταθεροποίησα το ερωτηματολόγιο, έπειτα από συζήτηση με τη φίλη και ψυχολόγο κ. Μαρικάκη Γραμματική-Αριάδνη, έστελνα mail καθημερινά για μήνες και σχεδόν αμέσως λάμβανα απαντήσεις.
Η δυσκολία που υπήρξε ήταν μόνο στην προσεκτική συγκέντρωση των απαντήσεων, στην καταγραφή και στην επεξεργασία τους, ώστε να γίνει πιστά και με σεβασμό στις μητέρες-ηρωίδες που με εμπιστεύτηκαν τόσο συγκινητικά.
Τι πιστεύεις ότι θα προσφέρει στις αναγνώστριες το βιβλίο σου;
Πιστεύω ότι οι αναγνώστριες θα ταυτιστούν με κάποιες εξομολογήσεις, θα συγκινηθούν με περιστατικά, θα προβληματιστούν με καταστάσεις, θα ενθαρρυνθούν ως προς στο μεγάλωμα των παιδιών τους και στο τέλος κάποιες θα πουν: «Μακάρι να συμμετείχα κι εγώ σε αυτό το βιβλίο!» Το πιστεύω τόσο πολύ αυτό το βιβλίο, όπως και όλα τα βιβλία μου, αλλά αυτό είναι κάτι που αγαπώ πολύ.
Και όσον αφορά το αντρικό κοινό, εκεί τι ευελπιστείς να γνωρίσει ένας άντρας αναγνώστης;
Ευελπιστώ οι άνδρες που θα το διαβάσουν να αντιληφθούν ότι ο γυναικείος κόσμος είναι προσεγγίσιμος, δυναμικός και ακμαίος, παρά τις καθημερινές δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Θα ήθελα αυτό το βιβλίο να σταθεί αφορμή να σεβαστούν περισσότερο τη μητρότητα και τη γυναίκα ως οντότητα.
Ποιος είναι ο μεγαλύτερος μύθος που ακολουθεί τη μητρότητα;
Θεωρούν κάποιοι ότι όλα είναι ρόδινα και οι μητέρες οφείλουν να είναι συνεχώς χαρούμενες μόνο και μόνο επειδή έγιναν μητέρες. Απαγορεύεται να εκφράζουν δυσαρέσκεια ή κάποιο παράπονο. Αδιαμφισβήτητα, είναι ευλογία, αλλά όχι και ο μονόδρομος της ευτυχίας.
Από τη δική σου εμπειρία, τι είναι αυτό που είναι τελείως διαφορετικό στη μητρότητα απ’ αυτά που σκεφτόσουν πριν αποκτήσεις παιδί;
Τα συναισθήματα είναι απερίγραπτα μεγαλύτερα, εντονότερα και ομορφότερα, όταν γίνεσαι μανούλα. Εντελώς διαφορετική είναι η καθημερινότητα, που ουδείς περιγράφει με απόλυτο ρεαλισμό, γιατί κάθε μητρότητα και γονεϊκότητα είναι για τον καθένα μας μια μοναδική ιστορία. Δε φανταζόμουν ποτέ ότι βγαίνοντας από το μαιευτήριο το διαβατήριο της ζωής μου θα γράφει πάντα, πριν το όνομά μου, δύο άλλα ονόματα: Νίκος και Σπύρος.
Λιγότερο ή περισσότερο, η πλειονότητα των γυναικών μεγαλώνει με τη σκέψη ότι κάποια στιγμή θα (πρέπει να) γίνει μητέρα. Πόσο πιστεύεις ότι είναι κοινωνικό και πόσο βιολογικό αυτό;
Θεωρώ ότι είναι έντονα κοινωνικό και διαχειρίσιμα βιολογικό. Υπάρχουν γυναίκες που θα ήθελαν άλλη πορεία, δίχως παιδί, άλλα δεν είναι εύκολα παραδεκτό στην ελληνική κοινωνία. Ακούω, βέβαια, πολλές γυναίκες που εντέλει δεν έκαναν παιδί να το μετανιώνουν. Κατ’ εμέ υπερτερεί το κοινωνικά επιβαλλόμενο στερεότυπο και έπεται η βιολογική πτυχή.
Στις εποχές μας οι γυναίκες, για πολλούς και διάφορους λόγους, αργούν να πάρουν αυτή την απόφαση. Πώς το σχολιάζεις;
Απόλυτα φυσιολογικό με τους ρυθμούς ζωής που έχουμε στην εποχή μας. Έχουν μεταβληθεί άρδην οι συνθήκες και η μητρότητα προσαρμόζεται στις αλλαγές. Η μητρότητα δεν είναι θέμα ηλικίας αλλά συναισθηματικής ωριμότητας. Δεν είναι κακό να θέλει μία γυναίκα να νιώθει πιο έτοιμη να τεκνοποιήσει, αφού σπουδάσει, ταξιδέψει και εργαστεί. Σωστό και σεβαστό!
Επίσης, υπάρχει η σύνδεση μητρότητα ίσον απώλεια ελευθερίας. Είναι εύλογη σύνδεση; Μέχρι πού ισχύει και τι μπορεί να κάνει μία γυναίκα για να το αποφύγει;
Φυσικά χάνεις βαθμούς ελευθερίας για κάποιο διάστημα, αλλά κάποιοι επανέρχονται, διότι η μητρότητα δεν είναι φυλακή. Είναι δέσμευση ζωής, που σίγουρα σε περιορίζει, αλλά μόνο αν το δεις αρνητικά σε εγκλωβίζει.
Θεωρείς ότι έχουν αλλάξει τα πράγματα από την εποχή των μανάδων μας σχετικά με τον ρόλο της γυναίκας μέσα στην οικογένεια;
Αρκετά νομίζω! Το μοίρασμα των υποχρεώσεων εντός κι εκτός σπιτιού είναι κάτι σπουδαίο. Εργάζεται, συμμετέχει στην πολιτική ζωή, διαπρέπει σε επιστημονικούς τομείς, πράγματα καθόλου αμελητέα, που στο παρελθόν δεν ήταν συνήθη. Η μητέρα σε ένα νορμάλ οικογενειακό περιβάλλον ακμάζει, παραδειγματίζει ως πολυπράγμων άνθρωπος και αποτελεί πρότυπο πλέον.
Γιαγιά/παππούς. Στην ελληνική οικογένεια εμπλέκονται και βοηθούν σε μεγάλο βαθμό στην ανατροφή των παιδιών. Ποια είναι η άποψή σου;
Εάν η εμπλοκή και η βοήθειά τους απορρέει από την αγάπη τους προς το ζευγάρι και τα εγγονάκια και είναι διακριτική, τότε είναι καλοδεχούμενη. Εάν είναι όμως οι παππούδες-γιαγιάδες είναι έντονα παρεμβατικοί, τότε ο ρόλος τους είναι καταστροφικός.
Τι θα έπρεπε να κάνει η πολιτεία για να βοηθήσει μία μητέρα/μία οικογένεια;
Να προσφέρει ένα αξιοπρεπές οικογενειακό επίδομα, να παρέχει βοήθεια στο σπίτι στις νέες μητέρες, να εξασφαλίζει σε όλες τις οικογένειες θέσεις για τα παιδάκια τους στους βρεφικούς/παιδικούς σταθμούς, χωρίς τόση γραφειοκρατία, και πρωτίστως να εξετάζει την ψυχική υγεία όλων όσοι επιθυμούν να γίνουν γονείς.
Θα μπορούσε η μητέρα και ο πατέρας να μοιράζονται τα «βάρη» των παιδιών 50/50. Έχει η μάνα κάτι διαφορετικό –ειδικά τα πρώτα χρόνια– που δεν θα αφήσει ποτέ αυτό το ποσοστό να γίνει πραγματικότητα, όχι για κοινωνικούς, αλλά για βιολογικούς ας τους πούμε λόγους;
Ναι, βεβαίως υπερτερεί σε κάποιες πτυχές, όπως για παράδειγμα στο θηλασμό, που είναι αναντικατάστατος. Επίσης, η παρουσία της μητέρας δίπλα στο παιδί στα πρώτα χρόνια εξασφαλίζει στο παιδί μια υγιή συναισθηματική ανάπτυξη, χωρίς να υποβιβάζεται η παρουσία του πατέρα, αλλά η μάνα δεν αντικαθίσταται από κανένα.
Τα τελευταία χρόνια γίνεται μία επίθεση στην πυρηνική οικογένεια. Μέχρι πού είναι δικαιολογημένη, από που ξεκινάει η υπερβολή;… Πώς το βλέπεις;
Η οικογένεια γενικά βάλλεται λόγω της γενικευμένης ηθικής κρίσης και των δυσκολιών που υπάρχουν στην επικοινωνία των ανθρώπων. Άρα θεωρούν ότι ευθύνεται η πυρηνική οικογένεια και δεν προσπαθούν να την επαναφέρουν σε υγιή και βιώσιμη κατάσταση. Για εμένα, η οικογένεια της αγάπης είναι το ζητούμενο υπό οποιαδήποτε μορφή και η εξασφάλιση μιας όμορφης παιδικότητας για το παιδί.
Μεγάλη κουβέντα γίνεται και για το θέμα των αμβλώσεων. Πώς τοποθετείσαι;
Είναι απόλυτο δικαίωμα της κάθε γυναίκας να θέλει και να μην θέλει να κυοφορήσει. Η επικαιρότητα επιβεβαιώνει ότι πολλές είναι ανίκανες να είναι μητέρες και η άμβλωση, ή καλύτερα η αντισύλληψη, θα έσωζε χιλιάδες κακοποιημένα παιδιά από τον εφιάλτη τους.
Εξαιτίας του γεγονότος ότι πολλές γυναίκες αποφασίζουν να γίνουν μητέρες σε όλο και μεγαλύτερη ηλικία, η επιστήμη έρχεται να δώσει λύσεις πάνω σε ένα αδιαμφισβήτητα υπαρκτό πρόβλημα: αυτό της γονιμότητας αυτών των γυναικών. Παρένθετη μητρότητα, κατάψυξη ωαρίων, εξωσωματική κ.ά. Και όπως σε οτιδήποτε μπορεί να μεταφραστεί σε χρήμα και κερδοφορία, μία μεγάλη μπίζνα έχει στηθεί γύρω από όλο αυτό, η οποία αναπόφευκτα τοποθετεί κεντρικά τη γυναίκα και το γυναικείο σώμα. Το πρόσφατο παράδειγμα των Χανίων είναι μόνο μία ιστορία από τις πολλές. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι αυτά αποτελούν «παράπλευρες απώλειες» ή πρέπει το θέμα να αντιμετωπιστεί συνολικά διαφορετικά;
Είναι εγκληματικό να εκμεταλλεύεσαι το όνειρο μίας γυναίκας να γίνει μητέρα και ενός ζευγαριού να τεκνοποιήσει. Το να μετατραπεί το γυναικείο σώμα σε αντικείμενο κέρδους ή πειραμάτων γενετικής είναι απαράδεκτο. Δυστυχώς η επικαιρότητα στην πόλη μου δημιούργησε μια απογοήτευση και καχυποψία προς τη συγκεκριμένη επιστημονική κοινότητα, όμως είμαι σίγουρη ότι αυτές οι πράξεις που προσβάλλουν τον όρκο του Ιπποκράτη συμβαίνουν και σε άλλες γωνιές της Ελλάδας αλλά ακόμη δεν έχουν αποκαλυφθεί. Έχει αλλοιωθεί δυστυχώς η ανθρωπιστική πτυχή της επιστήμης, που πρέπει να κατευθύνει τους γιατρούς στην άμεμπτη υπηρεσία του λειτουργήματός τους.
Υπάρχει διαφορά στο μεγάλωμα ενός παιδιού στις μεγάλες πόλεις και στην επαρχία ή σε χωριό;
Φυσικά υπάρχει διαφορά στο μεγάλωμα στις πόλεις και στην επαρχία. Έχοντας ζήσει στην Αθήνα και διατηρώντας δεσμούς με φίλους Αθηναίους, το παρατηρώ, αλλά και ως εκπαιδευτικός συναναστρέφομαι με παιδιά της επαρχίας. Εδώ μεγαλώνουν με περισσότερες ελευθερίες και ανεμελιά, είναι πιο κοντά στη φύση, στις γειτονιές ακούς φωνές παιδιών που παίζουν ολημερίς. Είναι πιο αγνά, φιλότιμα και διατηρούν σεβασμό προς την παράδοση. Στις πόλεις, λόγω κινδύνων, ζουν μια παιδικότητα πιο περιορισμένη και λιγότερο ανέμελη. Το άγχος το γνωρίζουν από μικρά και είναι πιο εσωστρεφή μέχρι να σιγουρευτούν πως δεν κινδυνεύουν. Η επιλογή όμως του μεγαλώματος ανήκει στους γονείς. Πάντως, η βία εφήβων δυστυχώς πλέον παρατηρείται και στην επαρχία σε αυξανόμενη τάση και με λυπεί και ως μάνα και ως εκπαιδευτικό.
Είσαι μία γυναίκα που συνδυάζει εργασία και παιδιά, όπως πολλές γυναίκες στις μέρες μας. Τι έχεις παρατηρήσει σχετικά με αυτό; Υπάρχουν φορές που θα ήθελες να είσαι μόνο στο σπίτι;
Ποτέ δεν θα ήθελα να είμαι μόνο στο σπίτι. Ούσα δραστήρια και δυναμική προσωπικότητα, δεν θα το άντεχα. Λατρεύω τη δουλειά μου και τη θεωρώ απαραίτητη στην καθημερινότητά μου. Είναι αρκετά κουραστικός ο συνδυασμός τόσων υποχρεώσεων, οικογενειακών και επαγγελματικών στη μέρα μου, αλλά η δουλειά του εκπαιδευτικού είναι τόσο όμορφη που δεν ξέρω πώς θα ένιωθα χωρίς… ή μάλλον ξέρω, ανιαρά! Δεν ακούω συχνά γυναίκες να θέλουν να βρίσκονται στο σπίτι μόνο, η δουλειά αποτελεί μια διέξοδο δημιουργικότητας και αυτοπραγμάτωσης για τη σύγχρονη Ελληνίδα.
Διάφορες απόψεις ακούγονται και σχετικά με το τι χρειάζεται ένα παιδί για να μεγαλώσει. Τελικά τι χρειάζεται (την πιο ειλικρινή σου απάντηση);
Αγάπη πάνω απ’ όλα, ισορροπημένο οικογενειακό περιβάλλον και να γεμίζουν την ψυχή του με πνεύμα ελευθερίας!
Τελικά είναι (πιο) εύκολο ή (πιο) δύσκολο να μεγαλώνει κανείς παιδιά τον 21ο αιώνα;
Το πιο εύκολο είναι να τα αγαπάς με όλη σου την καρδιά! Το πιο δύσκολο είναι να μην τους μεταδώσεις ακούσια τα δικά σου τραύματα και να τα βοηθήσεις να γίνουν ελεύθεροι άνθρωποι μέσα σε μία χειραγωγημένη-μαζοποιημένη κοινωνία.
