Η Σαρακοστή, αν και από τις σημαντικότερες γιορτές του χρόνου, είναι μερικές φορές λες και δεν υπάρχει! Όλοι γιορτάζουν τις Απόκριες, την Καθαρά Δευτέρα και τη Μεγάλη Εβδομάδα, πλέον, μπαίνουμε στην τροχιά της Κυριακής του Πάσχα. Το ενδιάμεσο όμως;
Πέρα από το γεγονός ότι χαρακτηρίζεται για τις πιο νόστιμες συνταγές (ποιος δε λατρεύει τα θαλασσινά, τη λαγάνα, τα όσπρια, τις πίτες, τον ταραμά, το χαλβά;), η σημασία της φαίνεται να είναι πολύ μεγάλη στη λαογραφική παράδοση. Έτσι κι εμείς, αυτόν το μήνα –δε λείπει ο Μάρτης απ’ τη Σαρακοστή ακόμη κι αν το Πάσχα πέφτει 5 Μαΐου– κάνουμε μικρές στάσεις στο χώρο, στο χρόνο και στη γεύση, εξερευνώντας συνήθειες, έθιμα και σημειολογίες εποχών που λίγο απέχουν από το σήμερα.
Σαρακοστή και Ελευσίνια Μυστήρια: Πόσα κοινά ενώνουν δυο διαφορετικούς κόσμους;
Ζωή Σερμπίνη | Ιστορικός Αρχαιολόγος
Πόσο σημαντική είναι η νηστεία στη ζωή των πιστών και ποιος είναι ο απώτερος σκοπός της, είναι μια άσκηση σωματική ή πνευματική; Εφόσον μιλάμε για ένα θρησκευτικό έθιμο, σώμα και πνεύμα πρέπει να λειτουργήσουν μαζί. Η νηστεία, στο πλαίσιο της θρησκείας, στοχεύει να οδηγήσει τον πιστό στο βίωμα του μυστηρίου που την ακολουθεί.
Στον χριστιανισμό μια από τις σημαντικότερες περιόδους νηστείας είναι αυτή της Σαρακοστής ή, αλλιώς, της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η πρώτη εβδομάδα της Σαρακοστής ονομάζεται Καθαρή εβδομάδα. Η ίδια η ονομασία της εβδομάδας μας προδίδει πολλά για την ουσία και τον σκοπό της νηστείας που ξεκινά με τον ερχομό της. Καθαρή, λοιπόν, η εβδομάδα, γιατί καθαρίζει τους ανθρώπους, μέσα από τον καθορισμό ενός διαφορετικού τρόπου ζωής, μέσα από την έναρξη ενός ταξιδιού που θα διαρκέσει σαράντα οχτώ ημέρες. Η προσδοκία του καθαρμού φαίνεται πως είναι το εισιτήριο για αυτό το ταξίδι. Ποιός είναι όμως ο προορισμός; Προορισμός είναι το βίωμα του μυστηρίου του Πάσχα. Κατά την χριστιανική θρησκεία, κανένας πιστός δεν μπορεί να βιώσει το μυστήριο αυτό (αλλά και κάθε μυστήριο) εφόσον δεν έχει νηστέψει και επομένως δεν έχει επέλθει σε αυτόν ο καθαρμός του πνεύματος και της ψυχής.
Ο Κάτω Κόσμος
Είναι όμως έτσι τα πράγματα μόνο στην χριστιανική πίστη; Αν ταξιδέψουμε πίσω στο χρόνο θα συναντήσουμε ανθρώπους που πίστευαν στους δικούς τους θεούς και που τα θρησκευτικά τους έθιμα δεν διέφεραν και πολύ από τα δικά μας. Ήδη από τη μυκηναϊκή εποχή σώζονται μαρτυρίες για τη λατρεία της Δήμητρας και της Κόρης (δηλαδή της Περσεφόνης). Ένα από τα σημαντικότερα μυστήρια που τελούνταν για τη λατρεία τους ήταν τα Ελευσίνια Μυστήρια. Βασικό προαπαιτούμενο για τη συμμετοχή των πιστών σε αυτά ήταν η νηστεία. Τα Ελευσίνια Μυστήρια διαρκούσαν εννέα ημέρες κατά τον μήνα Βοηδρομιώνα (τέλη Σεπτεμβρίου). Κατά την εορταστική αυτή περίοδο οι πιστοί έπρεπε να τηρήσουν κάποια πολύ συγκεκριμένα τελετουργικά βήματα για να πραγματοποιηθεί ο καθαρμός του σώματος και του πνεύματος, μέσω του μπάνιου που έκαναν στη θάλασσα αλλά και μέσω της νηστείας, όπως προαναφέρθηκε. Η συγκεκριμένη γιορτή αφορούσε τον μύθο που ήθελε τη Δήμητρα να έχει χάσει την κόρη της, καθώς η δεύτερη έπεσε θύμα αρπαγής από τον θεό του κάτω κόσμου, τον Πλούτωνα. Τα δρώμενα που λάμβαναν μέρος είχαν σκοπό την αναβίωση των «Παθών» της θεάς Δήμητρας μέχρις ότου καταφέρει να ξαναβρεί την κόρη της. Το τέλος είναι αίσιο, εν μέρει, καθώς οι πύλες του κάτω κόσμου ανοίγουν και η Περσεφόνη επιστρέφει στη μητέρα της, μόνο όμως για ορισμένους μήνες του χρόνου. Τους υπόλοιπους μήνες η Περσεφόνη επιστρέφει στον κάτω κόσμο, μέχρι να ανεβεί ξανά στη γη, σε έναν αιώνιο κύκλο «ζωής και θανάτου».
Τα Πάθη της Δήμητρας
Με τον ίδιο τρόπο που οι Χριστιανοί, μέσω της Σαρακοστής, προετοιμάζονται για να βιώσουν τα Πάθη του Χριστού αλλά και την Ανάστασή του, έτσι και οι αρχαίοι Έλληνες, με αντίστοιχα έθιμα, εξασφάλιζαν την καθαρότητα του πνεύματος και της ψυχής τους, ώστε να μπορέσουν να βιώσουν τα Πάθη της Δήμητρας, αναμένοντας μια διαφορετική «Ανάσταση» από αυτή των Χριστιανών: την ανάβαση της Περσεφόνης από τον κάτω κόσμο. Πρόκειται φυσικά για δύο μυστήρια που ανήκουν σε δύο πολύ διαφορετικές θρησκείες. Ωστόσο, αυτό δεν πρέπει να μας αποτρέπει από το να αναγνωρίσουμε τα κοινά έθιμα που μοιράζονται, καθώς και τους κοινούς πνευματικούς σκοπούς που κρύβονται πίσω από αυτά.
Μεγάλη Τεσσαρακοστή
Η Σαρακοστή είναι η αρχαιότερη από τις μεγάλες νηστείες της Ορθόδοξης Εκκλησίας και καθιερώθηκε τον 4ο αιώνα. Αρχικά διαρκούσε 6 εβδομάδες, ενώ αργότερα προστέθηκε και μία 7η και τελικά διαρκεί 48 ημέρες.
Ο μαγικός αριθμός 40
H νηστεία ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στους Αιγύπτιους. Λέγεται ότι ο Πυθαγόρας ταξίδεψε νέος στην Αίγυπτο, όπου ζήτησε να γίνει δεκτός σ’ ένα σχολείο ιερέων. Τον δέχτηκαν με την προϋπόθεση πως θα νήστευε για 40 ημέρες, στη διάρκεια των οποίων έπρεπε να αναπνέει με έναν συγκεκριμένο τρόπο και να επικεντρώνει την αντίληψή του σε ορισμένα σημεία. Αφού τελικά ολοκλήρωσε τη διαδικασία, έγινε δεκτός. Ο αριθμός 40 επαναλαμβάνεται σε πολλά σημεία της λαογραφικής παράδοσης. Φυσικά, σηματοδοτεί και τις ημέρες του Ιησού στην έρημο.
Η Νηστεία
Η Σαρακοστή είναι η περίοδος της «καθαρτήριας διαδικασίας» μέχρι το Πάσχα, σωματικά και ψυχικά· εκτός από το γεγονός ότι τα βρώσιμα δεν πρέπει να περιέχουν αίμα, ώστε να επιτευχθεί η κάθαρση, δεν πραγματοποιούνται γενικώς και εκδηλώσεις χαράς, όπως γάμοι ή αρραβώνες.
Ως έναρξη της Σαρακοστής ορίζεται η Καθαρά Δευτέρα. Όσοι τηρούσαν κάποτε αυστηρά τη νηστεία, τις τρεις πρώτες ημέρες της Σαρακοστής απείχαν ακόμη και από το ψωμί και, σε κάποιες περιπτώσεις, σχεδόν ολοκληρωτικά και από το νερό —
κάτι που συνέβαινε και στο κλείσιμο, τη Μεγάλη Εβδομάδα. Σήμερα, η Σαρακοστή, αν και έχει χάσει κάπως τη θρησκευτική της διάσταση, αποτελεί ακόμη ευκαιρία για κάθαρση, από ό,τι θέλει ο καθένας! Μάλιστα, όσο περνάει ο καιρός, βλέπουμε ολοένα και περισσότερους να τηρούν τη νηστεία, ακόμη και στις πόλεις, κάτι που δεν ήταν συχνό φαινόμενο.
Έθιμα, Σημεία, Στιγμές
● Οι εκκλησιαστικοί ύμνοι της Σαρακοστής χαρακτηρίζονται από το αίσθημα της χαρμολύπης, καθώς από τη μία οδεύουμε στην εβδομάδα των Παθών, από την άλλη προσμένουμε την Ανάσταση.
● Την Καθαρά Δευτέρα, οι γυναίκες παλιά καθάριζαν σχολαστικά όλα τα μαγειρικά σκεύη, ώστε να είναι εξαγνισμένα από «αμαρτωλά» υλικά.
● Το πρώτο Σάββατο μετά την Καθαρά Δευτέρα είναι Ψυχοσάββατο και φτιάχνονται κόλλυβα για να μνημονευθούν οι νεκροί. Οι κοπέλες παλαιότερα έβαζαν τα κόλλυβα αυτά κάτω από το μαξιλάρι τους, επικαλούμενες τελετουργικά τους αγίους Θεοδώρους, με την πίστη ότι έτσι θα έβλεπαν όνειρα περί γάμου.
● Στη Σινώπη, οι συγγενείς πρόσφεραν δώρα σε όσους από την οικογένεια είχαν τηρήσει το αυστηρό τριήμερο της νηστείας — μαξιλαροθήκες και μαντίλια. Στο Τσακήλι των Μετρών της Θράκης πάλι, τον θάνατο στη διάρκεια αυτού του τριημέρου τον θεωρούσαν αμαρτία.
● Η τρίτη Κυριακή της Σαρακοστής είναι η Κυριακή της Σταυροπροσκυνήσεως, οπότε και γίνεται η περιφορά του σταυρού στο ναό, σε δίσκο στολισμένο με λουλούδια, πρασινάδες και δενδρολίβανο — τα λεγόμενα «σταυρολούλουδα». Στη Χίο λέγεται ότι τα παιδιά γυρνούσαν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούσαν, συγκεντρώνοντας αβγά.
Ο κύκλος της φύσης και οι γεύσεις της Σαρακοστής
Η Σαρακοστή, εκτός από τη θρησκευτική πλευρά, ήταν πάντα μία σημαντική περίοδος λαογραφικά, ειδικά για τις αγροτικές κοινωνίες. Δεν είναι τυχαίο ότι η φύση τη Σαρακοστή ετοιμάζεται για την άνοιξη, την αναγέννηση, δηλαδή την Ανάσταση.
Σαρακοστή ίσον Άνοιξη
Όπως πολλές θρησκευτικές γιορτές, έτσι και η Σαρακοστή ακολουθεί τον κύκλο της φύσης. Δεν είναι τυχαίο ότι η περίοδος της νηστείας συμπίπτει με την εποχή της αφθονίας φυτικών βρώσιμων τροφών. Το Μάρτιο αφθονούν τα θαλασσινά και πλήθος χόρτων, ενώ τα ζώα βρίσκονται σε περίοδο αναπαραγωγής. Εν ολίγοις, η Σαρακοστή φέρνει την άνοιξη ή μάλλον την Ανάσταση
Ολοταχώς στην Ανάσταση
Πολλά από τα έθιμα της Σαρακοστής έχουν τη ρίζα τους στον κύκλο της φύσης. Κάποτε, η λιτανεία των αγίων εικόνων κατά την Κυριακή της Ορθοδοξίας γινόταν στα όρια των οικισμών, με σκοπό να εξαγιαστεί το περιβάλλον, να ευλογηθούν οι παραγωγικές δραστηριότητες των κατοίκων, οι καλλιέργειες και οι προσδοκώμενες σοδειές, κάτι που ήταν ιδιαιτέρως σημαντικό για τις παραδοσιακές ελληνικές κοινότητες, με τον αγροτοκτηνοτροφικό χαρακτήρα τους.
Η ανοιξιάτικη βλάστηση και η καλοκαιρινή συγκομιδή, γεγονότα κρίσιμα για την επιβίωση των παραδοσιακών κοινοτήτων, προετοιμάζονται. Η Ανάσταση της φύσης είναι προ των πυλών και δεν είναι τυχαίο ότι η πρώτη Ανάσταση που έχει νόημα στη χριστιανική παράδοση είναι αυτή του Λαζάρου.
Ο Βάλτερ Πούχνερ, μελετώντας τα τραγούδια που συνοδεύουν τις τελετουργίες που σχετίζονται με τη γιορτή του Λαζάρου στα Βαλκάνια, διαπίστωσε ότι αυτά δεν έχουν ουσιαστική σχέση με τον χριστιανικό Λάζαρο, αλλά ότι οι σχετικές τελετουργίες, άρα και τα τραγούδια που περιλαμβάνουν, είναι κατ’ ουσία τελετουργίες της άνοιξης, χωρίς ξεκάθαρο χριστιανικό περιεχόμενο.
Εθιμικές Γεύσεις & Τοπικές Συνταγές
● Ο «Μέγας Κανών» ψάλλεται στους ναούς το απόγευμα της Τετάρτης της 5ης εβδομάδος της Σαρακοστής. Την ημέρα εκείνη ως έθιμο φτιάχνονται «λειψόπιτες» και κουλούρια για τα παιδιά και τους φτωχούς. Τα κουλούρια κρεμιούνταν σε αρμαθιές από τους λαιμούς των παιδιών.
● Στη Χίο, το τελευταίο ποδαράκι της χάρτινης κυρα-
Σαρακοστής, που το έκοβαν το πρωί του Μεγάλου Σαββάτου, το έκρυβαν μέσα σε ένα ξερό σύκο ή σε ένα καρύδι, και όποιος το έβρισκε θεωρούνταν τυχερός.
● Σε περιοχές του Πόντου συναντάμε το «ξινοφάι», ένα πλούσιο πιάτο με ρεβίθια, φασόλια, κάστανα και σταφίδες, πλιγούρι και πυκνό πετιμέζι, που στη συνέχεια τσιγαρίζεται με κρεμμύδια σε μια κατσαρόλα.
● Στην Κρήτη, πολύ συχνά θα δεις τη Σαρακοστή να φτιάχνεται ταχινόσουπα με ρύζι ή σαλιγκάρια, αφού και αυτά δεν έχουν αίμα.
● Η Θεσσαλία μας γνώρισε το μπουράνι, δηλαδή τη χορτόσουπα με άγρια χόρτα.
● Οι πίτες έχουν την τιμητική τους και στην Πελοπόννησο. Κατά τη Σαρακοστή, σύνηθες φαγητό είναι η λαχανόπιτα με σπανάκι, σέσκουλα, λάπαθα και καυκαλίθρες.
Απόκριες, Σαρακοστή και ο Γεώργιος Σουρής στην παλιά Αθήνα
Παλαιότερα, το θέμα Απόκριες για την Αθήνα ήταν υψίστης σημασίας. Μπαλ μασκέ, η Βασίλισσα της Αποκριάς, Πλάκα και ταβέρνες, σάτιρα και ποίηση.
Jours fixes και σατιρικά στιχάκια
Για όλες τις τάξεις και τις συνοικίες, οι Απόκριες ήταν από τα αγαπημένα events της πρωτεύουσας! Επειδή σάτιρα και Απόκριες πάνε μαζί, λέγεται ότι την Κυριακή της Αποκριάς είχε την τιμητική του το σπίτι του μεγάλου σατιρικού ποιητή Γεωργίου Σουρή, ιδρυτή μάλιστα του ΡΩΜΗΟΥ, της εβδομαδιαίας σατιρικής εφημερίδας των Αθηνών. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Μ. Λιδωρίκη Έζησα την Αθήνα της Μπελ Επόκ, παρέλαυναν από το φιλόξενο σαλόνι του ποιητή από συγγραφείς και άνθρωποι του πνεύματος μέχρι πρίγκιπες μεταμφιεσμένοι!
Ο Γεώργιος Σουρής σκάρωνε δίστιχα για την Αποκριά, όπως το παρακάτω, το οποίο ουσιαστικά προετοίμαζε τη νηστεία της Καθαράς Δευτέρας και της Σαρακοστής: «Εψόφησε ο λουκάνικος, ψυχομαχάει ο τύρος. Κι η βρούβα, η παλιόβρουβα στέκεται στην Καβάλλα να πέσει στην τσουκάλα» Η Σαρακοστή πάντως φαίνεται ότι αποτέλεσε έμπνευση για τον ποιητή, που συνδύασε τη νηστεία με ένα εθνικό ζήτημα κι έτσι έγραψε το ποίημα «Σαρακοστή Αγία».
Σαρακοστή αγία (1881)*
του Γ. Σουρή
*Το ποίημα αναφέρεται στην περίοδο πριν τη συνθήκη της Κωνσταντινούπολης, όπου η Οθωμανική Αυτοκρατορία «χάρισε» στην Ελλάδα τη Θεσσαλία και τμήμα του νομού Άρτας.
Σαρακοστὴ ἁγία, καλῶς μᾶς ἦλθες πάλι,
ἔξω τὸ τόσο γλέντι, ἡ τρέλλα, τὸ μεθύσι,
ἡσύχασε τὴ φούρια, τῆς Ἀποκρῃᾶς τὴ ζάλη,
κι’ ἡ χάρις σου ἀμέσως τὸ ζήτημα ἂς λύσῃ,
Σαρακοστὴ ἁγία, δός μας καμπόσο νοῦ,
κι’ ἐμπρός μας ἂς ἀνοίξουν ἡ πόρταις τ’ οὐρανοῦ.
Ἡ ρέβαις, τὰ φασόλια, τὰ σκόρδα, τὰ ρεβίθια,
ἂς δυναμώσουν ὅλων τ’ ἀδύνατα κορμιά,
θάρρος, φωτιὰ νὰ χύσουν μὲς στῶν Ρωμηῶν τὰ στήθεια,
νὰ φᾶνε μὲ τὰ δόντια τοὺς Τούρκους μονομιά.
Σαρακοστὴ ἁγία, βοήθησέ μας σὺ
τὸν ἔνδοξο Σουλτάνο νὰ κάνωμε τουρσί.
[…] Χριστὲ καὶ Παναγία, Ἀγγέλοι κι’ Ἀποστόλοι,
ἡ χάρις σας ἡ θεία σ’ ἐμᾶς ἂς κατεβῇ,
ἂς στραβωθοῦν οἱ Τοῦρκοι σὲ μιὰν ἡμέρα ὅλοι,
νὰ κάμωμε γιουροῦσι στοὺς Τούρκους σὰν στραβοί.
Σαρακοστὴ ἁγία, ὁ νειός μας βασιληᾶς
στὰ Γιάννινα νὰ φάῃ τ’ ἀρνὶ τῆς Πασχαλιᾶς.
Ἀλλοιῶς τὸ ζήτημά μας κατήφορο ἂν πάρῃ,
ἂν ὁ Χαμὶτ δὲν δώσῃ τοὐλάχιστο τὴν Κρήτη,
πετοῦμε τοῦ Θεοῦ μας τὸ κάθε συναξάρι
καὶ πιάνομε τὸ θεῖο Κοράνι τοῦ Προφήτη.
Σαρακοστὴ ἁγία, ποὺ ὅλους βοηθεῖς,
βοήθα μας, ἀλλέως, τουρκεύω παρευθύς.
