Σκόπευα να γράψω τις γραμμές αυτές στην αρχή των εξετάσεων, ωστόσο για λόγους που είναι προφανείς η τότε τραγική επικαιρότητα ματαίωσε τις προθέσεις μου. Πέρασε καιρός και, νομίζω, το τέλος των εξετάσεων είναι το ίδιο καλή περίοδος όσο και η αρχή για τη δημοσιοποίηση των σκέψεων αυτών.
Κάθε χρόνο, όσο θυμάμαι τον εαυτό μου, από μαθητής μικρός, εξεταζόμενος δεκαοχτάρης, φοιτητής φιλολογίας, καθηγητής σε φροντιστήρια και, εδώ και χρόνια πλέον, σε σχολεία, κάθε τέτοια εποχή οι πανελλαδικές εξετάσεις πρωταγωνιστούν στην επικαιρότητα. Δελτία ειδήσεων, μέσα δικτύωσης, συζητήσεις οικογενειακές και ευχές για «καλή επιτυχία» είναι μόνο η επιφάνεια. Γιατί όσο και αν η συζήτηση αυτή περί «επιβράβευσης της προσπάθειας», «δημιουργικού άγχους», «προγραμματισμού και συνέπειας» έχει βάση, δεν αντανακλά το σύνολο της εικόνας. Έντονη πίεση, πρόδηλη ή υφέρπουσα, στο σπίτι, ανταγωνισμός και συγκρούσεις, εντατικοποίηση και αποκήρυξη του ίδιου τους του εαυτού είναι αυτό που βιώνουν οι εξεταζόμενες/οι στο σύνολό τους σχεδόν.
Είναι κοινό μυστικό ότι οι εξετάσεις βιώνονται ως οικογενειακό δράμα, με πολλούς γονείς να δηλώνουν με περηφάνια «δίνουμε εξετάσεις». Το εννοούν, όντως το νιώθουν. Και όσο καλοπροαίρετη και αν είναι αυτή η στάση, δεν παύει να φορτώνει τα παιδιά με το επιπλέον άγχος των γονεϊκών προσδοκιών.
Αυτές οι δύο εβδομάδες είναι όμως μόνο η κορυφή του παγόβουνου μιας πορείας δύο ετών τουλάχιστον, κατά την οποία τα παιδιά καλούνται να αφήσουν πίσω μεγάλο κομμάτι της εφηβείας και της παιδικότητάς τους, των εξωσχολικών προσδοκιών τους, της κοινωνικής τους ταυτότητας, του ίδιου τους του εαυτού.
Διαρκής εντατικοποίηση, καθώς έχει καθιερωθεί στη συλλογική συνείδηση η πεποίθηση ότι οι πανελλαδικές είναι το ήμισυ της ζωής τους, η δε αποτυχία σε αυτές είναι μια δραματική εξέλιξη που οδηγεί τον νέο/τη νέα σε αδιέξοδο. Και δώσε φροντιστήρια κάθε απόγευμα, διάβασμα στο ενδιάμεσο και το βράδυ. Βάλτε τα κάτω: 7 ώρες σχολείο –το οποίο πλέον μπαίνει σε δεύτερη μοίρα–, 3-4 ώρες φροντιστήριο, 2-3 ώρες μελέτη συν οι όποιες μεταβάσεις, το όλον τουλάχιστον 13 ώρες… Αυτομάτως, αν είσαι αθλήτρια ή αθλητής, έχεις καλλιτεχνικές δεξιότητες, έχεις άλλα όνειρα και στοιχεία της προσωπικότητάς σου που θέλουν καλλιέργεια, αυτά πρέπει να τα ξεχάσεις. Προέχει το κυνήγι της επιτυχίας…
Ωστόσο, ας πάμε στις ίδιες τις εξετάσεις, αυτές που ηγεμονεύουν στο σχολικό οικοδόμημα και ρυθμίζουν το πρόγραμμα των παιδιών, την ψυχολογική τους κατάσταση, αυτών και της οικογένειας. Ρυθμίζουν και τον οικογενειακό προϋπολογισμό σε μεγάλο βαθμό, ακόμα και την αγορά εργασίας στο σκέλος που αφορά τους εκπαιδευτικούς.
Είναι αδιάβλητες, καμιά κουβέντα επ’ αυτού. Και για πολλά χρόνια ήταν λειτουργικές. Ωστόσο, αρκεί αυτό για να αποδεχθούμε τον ηγεμονικό τους ρόλο; Οι μαθήτριες και οι μαθητές δεν εξετάζονται για την ευφυία τους, τη δημιουργικότητά τους, τη συνθετική τους ικανότητα, την ακαδημαϊκή τους κατάρτιση. Εξετάζονται σε ένα τυπολατρικό μοντέλο, σε έναν στείρο φορμαλισμό. Όχι στην κατανόηση, αλλά στην απομνημόνευση. Δεν είναι σημαντικό να κατανοήσεις το πολιτικό πρόγραμμα των «Φιλελευθέρων», είναι πιο σημαντικό να απομνημονεύσεις, ως φωτοτυπικό, την παράγραφο που αναφέρεται στις «53 τροποποιήσεις μη θεμελιωδών διατάξεων του Συντάγματος», κάτω από τη φωτογραφία του Βενιζέλου στη σελίδα 90. Δεν είναι σημαντικό να ξέρεις τι περίπου έλεγε η πλατωνική «Πολιτεία», αρκεί να αποστηθίσεις τι σημαίνει «περιακτέον» (το οποίο, μεταξύ μας, ελάχιστο νόημα βγάζει). Ο κατάλογος δεν έχει τέλος και δεν περιορίζεται στα θεωρητικά μαθήματα.
Είμαστε στο 2026, σε μια εποχή που καλώς ή κακώς η πληροφορία είναι στην τσέπη του καθενός, κάτι που τροποποιεί τη στάση μας προς την ίδια την έννοια της γνώσης. Δεν λέω ότι δεν χρειάζεται κάποια πράγματα να τα γνωρίζουν «απ’ έξω» οι μαθήτριες και οι μαθητές, αυτό που λέω είναι ότι πλέον έχει μεγαλύτερη σημασία η διαχείριση και η δημιουργική αξιοποίηση της πληροφορίας. Έχουμε πλέον άλλα μέσα στα χέρια μας απ’ ό,τι είχαμε το 1980, ας το αντιληφθούμε και ας προσαρμοστούμε. Άλλωστε η αποστήθιση δεν είναι σκοπός της εκπαιδευτικής διαδικασίας αλλά μέσο προς τον όποιο σκοπό. Και ο σκοπός είναι η ολιστική παιδεία, η γνώση, η δημιουργική αξιοποίησή της και η διαμόρφωση ενός ανθρώπου έτοιμου και ηθικά διαπλασμένου για την κοινωνία.
Σε ένα άλλο επίπεδο, γιατί αδιαφορούμε τόσο για την προσωπικότητα των παιδιών που θέλουν να εισαχθούν στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και μας ενδιαφέρει αποκλειστικά η επίδοσή τους σε ένα διαγώνισμα; Δεν έχει σημασία η συνολική τους πορεία, η γενική ακαδημαϊκή κατάρτιση, τα ενδιαφέροντα, οι ευαισθησίες και οι δεξιότητές τους; Ας πούμε, γιατί για να περάσει κάποιος/α στην Ψυχολογία ή στη Σχολή Κινηματογράφου αρκεί να δούμε αν έγραψε καλά λατινικά και απομνημόνευσε τον «ιστορικό και διηγηματικό cum»; Ένα μαθητικό portfolio φαντάζει απαραίτητο σήμερα.
Για τον λόγο αυτό, ας κρατήσουμε ό,τι είναι θετικό (όπως το αδιάβλητό τους) και ας προχωρήσουμε μπροστά. Μόνο κέρδη θα έχουμε. Άλλωστε, όλος ο κόσμος αλλάζει ραγδαία. Η επιμονή σε αυτό το μοντέλο εξέτασης και στον εξετασιοκεντρισμό εν γένει δεσμεύει το σχολείο σε μια άγονη κατεύθυνση. Το βλέπουμε από τους διεθνείς διαγωνισμούς που συμμετέχουμε, το βλέπουμε και από τη στάση τους προς τη γνώση, τη μόρφωση, το ίδιο το σχολείο. Θα επανέλθω στο ζήτημα σύντομα…
