Την τελευταία ζεστή Κυριακή του Οκτωβρίου, στις 13 του μήνα δηλαδή, στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος παρουσιάστηκε η πρώτη συλλογή ποιημάτων της Πηνελόπης Μιχαλακοπούλου που σίγουρα θα απασχολήσει τον κόσμο των γραμμάτων. Σε μία κατάμεστη αίθουσα –και εμφανώς πολύ πιο γεμάτη από όσες αντίστοιχες παρουσιάσεις έχουμε παρακολουθήσει– ο κόσμος του Στάσιμου Κύματος ξεδιπλώθηκε σε όλο του το μεγαλείο και κατάφερε να δώσει μία γεύση από όσα κρύβουν οι σελίδες του.
Η Παρουσίαση
Στην παρουσίαση, η Λίνα Νικολακοπούλου, η Έλλη Κακούρη, ο Φώτης Βλαστός και ο Θράσος Καμινάκης εμβάθυναν στο συγγραφικό και επομένως ψυχικό πλούτο της Πηνελόπης Μιχαλακοπούλου. Η Πηνελόπη (όπως είπε η Λίνα Νικολακοπούλου το μικρό της όνομα είναι το “passport” της) ξεκίνησε μαθήματα δημιουργικής γραφής στο Μικρό Πολυτεχνείο, μία κοινότητα που καλλιεργεί κάθε λογής τέχνη στην πόλη –ειδικά αυτή του λόγου– , υπό τη διεύθυνση του Θράσου Καμινάκη. Εκεί ακριβώς ανακαλύφθηκε και καλλιεργήθηκε το καλλιτεχνικό στίγμα που αφήνουν οι λέξεις της Πηνελόπης. Με δασκάλους όλους όσους συνέθεταν το πάνελ, η Πηνελόπη βρήκε το χώρο, το χρόνο, την αποδοχή στον πειραματισμό που χρειαζόταν για να προχωρήσει. Η Λίνα Νικολακοπούλου σημείωσε πως το «πύρινο κύμα» ανάγκης έκφρασης της Πηνελόπης ήταν ορατό από το πρώτο μάθημα, όπως και το σκίρτημα μιας γλώσσας μοναδικής, ενός συμβολισμού ισχυρού και μιας κουλτούρας πολύπλευρης.
Και πράγματι, έχει δίκιο. Δεν μου αρέσει να προδιαθέτω κανέναν αναγνώστη –θεωρώ ότι η συνομιλία με ένα βιβλίο είναι αυστηρά προσωπική– αυτό που μπορώ να πω είναι ότι η πολυμορφική και πολυθεματική γραφή της Πηνελόπης χαράσσει την ψυχή σαν ένα μολύβι το χαρτί: πολυποίκιλες εικόνες εστιασμένες σε μικρές λεπτομέρειες, λέξεις και νοήματα συμπυκνωμένα που σε κάνουν να νιώθεις ακριβώς τη συγγραφέα – όλα όσα σκεφτόταν και αφουγκραζόταν τη στιγμή της γραφής. Οι μικρές φιλοσοφικές σκέψεις της καθημερινότητας, η ιστορική μνήμη, η ζωή και ο θάνατος είναι μόνο μερικά από όσα πραγματεύεται αυτή πλούσια συλλογή.
Η ίδια δήλωσε πως η ανάγκη αδιαμεσολάβητης επικοινωνίας με ανθρώπους και καταστάσεις βρισκόταν μέσα της από την παιδική ηλικία. Για αυτό έγινε δασκάλα, ενώ στη συνέχεια εικαστική καλλιτέχνις. Το 2012, το κύμα που έκρυβε μέσα της, αναγκάστηκε να μείνει στάσιμο. Λόγω ενός προβλήματος υγείας, η Πηνελόπη βρίσκεται σε αμαξίδιο. Η εικόνα που έως τότε ήταν το μέσο επικοινωνίας της (σπούδασε στη Σχολή Καλών Τεχνών) αντικαταστάθηκε από τον λόγο. «Αισθάνθηκα ότι ασφυκτιώ με μία δυσκολία να επικοινωνήσω», είπε η ίδια και στην ερώτηση του Φώτη Βλαστού για το αν ο λόγος εκφράζει τις ψυχικές εντάσεις, απάντησε πως «η ψυχική ένταση θέλει σωματικοποίηση για να εκτονωθεί».
Δεν ξέρω αν συμφωνώ μαζί της, γιατί στη δική της περίπτωση δεν χρειάζεται τίποτα τέτοιο. Ο λόγος της είναι η υπογραφή ενός μοναδικού ψυχισμού και ταλέντου.
Τα ποιήματα που διαβάστηκαν κατά τη διάρκεια της παρουσίασης είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα όλων των παραπάνω.
Μετά το πέρας των ομιλιών, πήρα το λόγο να ρωτήσω για το ρόλο της ποίησης γενικά σε μία εποχή που η ταχύτητα οδηγεί στις μη αισθήσεις, λες και η ίδια η κοινωνία δεν θέλει να νιώθουμε, αλλά μόνο να τρέχουμε να προλάβουμε. Τι; Κανείς δεν ξέρει.
Η Πηνελόπη Μιχαλακοπούλου με τον δικό της ποιητικό τρόπο είπε πως είναι «η οπισθοφυλακή σε αυτό που πάει να περάσει από πάνω μας σαν τεθωρακισμένο. Ή ίσως, το παλιό φαγητό». Ο Θράσος Καμινάκης απάντησε: «Ο ρόλος της ποίησης είναι αισθητηριακός. Να ξυπνάει αυτές τις αισθήσεις που κοιμούνται». Η Έλλη Κακούρη ότι είναι «εκείνη η παύση όπου βρισκόμαστε με τον εαυτό μας», ενώ ο Φώτης Βλαστός ότι «ο σκοπός της ποίησης είναι η αναζήτηση του ζωτικού ποιήματος, ενός ποιήματος που θα κάνει τα λόγια μας τόσο επιδραστικά ώστε να έχουν νόημα».
Ο Φώτης Βλαστός μάς εισήγαγε και στην έναρξη των εκδόσεων Tetra. Με την Έλλη Κακούρη, θέλησαν να γεφυρώσουν τη «μοναξιά του συγγραφέα με τη μοναξιά του αναγνώστη» και να φέρουν στο κοινό όσα έργα αξίζουν να μείνουν. Και τα γραπτά της Πηνελόπης είναι μέσα σε αυτά. Η Λίνα Νικολακοπούλου αντιπαρέβαλλε στην μοναξιά του συγγραφέα: «Πιστεύω πως αυτό που νιώθει ο συγγραφέας δεν είναι μοναξιά. Είναι ένας πόθος».
Σε μία κατ’ ιδίαν κουβέντα με την Έλλη Κακούρη, μου εξήγησε γιατί διάλεξαν ως πρώτο τίτλο το Στάσιμο Κύμα. «Ήταν μια ευκαιρία για μας η συνάντηση με την Πηνελόπη. Είχαμε την τύχη να συναντήσουμε έναν άνθρωπο από αυτούς που έλεγα προηγουμένως. Έναν άνθρωπο, που σκέπτεται και νιώθει όπως εμείς. Ακόμα περισσότερο, είχαμε την τύχη να βρεθούμε μπροστά στην ποίηση της, που δεν είχε ακόμη δει το φως μιας έκδοσης. Και -το διαπιστώσατε ήδη- πρόκειται για ποίηση σπουδαία! Σημαντικό για έναν νέο εκδοτικό οίκο, να συναντά ξεκινώντας, έναν άνθρωπο που έχει να προσθέσει στα κόσμο των γραμμάτων με την έκδοση του έργου του».
Μία σύντομη συνομιλία με την Πηνελόπη Μιχαλακοπούλου
Πρώτη σας έκδοση από τις νεοφερμένες εκδόσεις Tetra. Πώς αισθάνεστε για αυτό; Η γραφή ήταν κάτι που υπήρχε στη ζωή σας από παλιά;
Έχω πολλή χαρά που το «Στάσιμο κύμα» υλοποιήθηκε από τις εκδόσεις Tetra, γιατί οι άνθρωποι που εμπλέκονται στην παραγωγή των εκδόσεων, είναι πολύ ποιοτικοί, πολύ συνεργάσιμοι και -αυτό μετράει πολύ για μένα – με εμμονή στη λεπτομέρεια. Είναι σημαντικό, όταν πρωτοσυστήνεσαι, να μη νιώθεις ότι υπολείπεται αυτό που προσφέρεις ως ένυλη αποτύπωση από αυτό που έχεις ως πρόθεση να παραδώσεις στους αναγνώστες σου.
Ως προς το αν η γραφή ήταν κάτι που υπήρχε στη ζωή μου από παλιά, δεν θα πρωτοτυπήσω· η έννοια μου για την έκφραση, και μέσω της γραφής, ήταν κάτι που με απασχολούσε από την εφηβεία. Το ερώτημα που έπρεπε να απαντήσω, ήταν πότε φτάνει η ακριβή / ακριβής στιγμή της ωριμότητας, οι σημασίες που πιέζουν να επικοινωνηθούν και ο τρόπος που αυτές οι σημασίες υψώνονται σε ποιητικό λόγο.
Στην έκδοση, η ποιητικότητα συνδυάζεται με τον πεζό καθημερινό λόγο, οι εικόνες μικρών στιγμών συναντούν φιλοσοφικά ερωτήματα. Ποια είναι η έμπνευσή σας και ποια τα θέματα που σας απασχολούν;
Η έμπνευση μου, το έναυσμα δίνεται πάντα από το αισθητό. Είτε αυτό είναι εικόνα, είτε άκουσμα, είτε άγγιγμα, είτε λόγος, από οτιδήποτε. Από το αισθητό ξεκινάω για να μιλήσω για το ανέκφραστο, για το αθέατο του αισθητού. Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη διαδικασία. Πρέπει να βρεις ή να δημιουργήσεις έναν άξονα αναγωγής του αισθητού σε κάτι πέρα από αυτό, και να βρεις τον τρόπο να παραπέμψεις σε αυτό το κρυμμένο «πέρα». Οπότε αναγκαστικά με απασχολούν ζητήματα οντολογίας και γλώσσας.
Ασχολείστε και με τη ζωγραφική. Στην εποχή της εικόνας είναι πιο «κατανοητό» μέσο έκφρασης ένας πίνακας λόγου χάρη; Έχετε νιώσει «περιορισμό» στην έκφραση μέσω του λόγου σε σχέση με τη ζωγραφική;
Η κυριάρχηση της εικόνας – και μάλιστα της κινούμενης εικόνας – φαίνεται ότι της δίνει ένα πλεονέκτημα έναντι του λόγου. Αυτή η εύκολη νίκη δεν νομίζω ότι είναι τελειωτική. Θέλω να πω η γρηγοράδα, η επιπολαιότητα στη θέαση των εικόνων, πλήττει το νόημα και των ίδιων των εικόνων -ενός πίνακα ζωγραφικής που αναφέρατε στην ερώτηση. Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με το λόγο. Ο σύγχρονος αναγνώστης είναι βιαστικός και ταραγμένος.
Και η εικόνα και ο λόγος είναι μονοπάτια, το θέμα είναι ποιος θέλει να τα περπατήσει. Το κρίσιμο ερώτημα στο δίλημμα «ζωγραφική ή λόγος» είναι για μένα το εξής: Τι θέλεις να πεις και πώς θέλεις να το πεις. Έχουμε από τη μια την απονεύρωση των εννοιών (αυτό που λέμε ότι η κοινωνία βρίσκεται σε κρίση), και από την άλλη τον θρυμματισμό των μορφών -οι τρόποι που χρησιμοποιεί ο εικαστικός ή ο λογοτέχνης, για διάφορους λόγους, δεν μπορούν να αποκωδικοποιηθούν από το θεατή ή τον αναγνώστη. Οπότε η συνάντηση δημιουργού και δήμου γίνεται από όλες τις πλευρές δυσχερής. Θέλει επένδυση και από τις δύο πλευρές για να επιτευχθεί αυτή η συνάντηση.
Γιατί «στάσιμο κύμα»;
Το στάσιμο κύμα, όπως περιγράφεται στην φυσική, προκύπτει από την συμβολή δύο ίδιων κυμάτων που κινούνται αντίθετα. Με σημεία ακίνητα και κινούμενα με μέγιστο πλάτος. Έτσι παράγουν μουσική τα έγχορδα. Από την άλλη, αν ξεφύγουμε από τη φυσική, μου άρεσε η εσωτερική αντίφαση της φράσης. Όλοι θεωρούμε ότι το κύμα είναι πάντα κινούμενο, η έννοια στάσιμο είναι μια ιδιότητα που σίγουρα δε χαρακτηρίζει ένα κύμα. Για να μην μακρηγορώ, το στάσιμο κύμα με περιγράφει.
Στην αφιέρωση αναφέρετε το επίρρημα «έτσι». Που «με αγάπησε έτσι». Ποιο είναι το «έτσι», ο τρόπος δηλαδή της έκφρασης μιας πληρότητας στην αγάπη, για εσάς;
Σημαίνει πιστότητα, ετοιμότητα, διαθεσιμότητα, τρυφερότητα, αποτελεσματικότητα. Σημαίνει μη εξαναγκασμένη παρουσία.
Εσείς μπορείτε να διαλέξετε αγαπημένο κείμενο ή ποίημα; Κάποιο που να εκπλήξατε ακόμη και τον εαυτό σας;
Μπορώ και δεν μπορώ. Τα αγαπάω το καθένα ξεχωριστά, γιατί το καθένα τους είναι ένας μικρός κόσμος που αποσπάστηκε από μέσα μου. Όμως μπορώ να ξεχωρίσω κάποιους στίχους που νομίζω ότι αποτελούν κατορθωμένες διατυπώσεις, όπως
Τα χρώματα της πέρδικας, τα μάτια της γαζέλας
Τα υγρά ρουθούνια του ελαφιού· ντύσου τα ζώα κι έλα
(από το ποίημα CAMOUFLAGE)
ή
Λείψαν απ’ τις φωτογραφίες τους νωρίς
Λείψανα οι φωτογραφίες μας χωρίς
(από το ποίημα ΟΙ ΚΑΤΑ ΔΙΑΝΟΙΑΝ)
Τι εύχεστε προσωπικά και καλλιτεχνικά;
Να μπορώ να ανακαινίζω συνεχώς μέσα μου όποιους και ό,τι είναι σημαντικό. Να μην θάψω τα πολύτιμα. Να μπορέσω να μιλήσω για αυτά όπως τους αξίζει.
