Aν μπορούσαμε να ζωγραφίσουμε την ψυχή του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, θα έμοιαζε με έναν καθαρό βόρειο ουρανό, σπαρμένο από άστρα που λάμπουν και θλίβονται την ίδια στιγμή.
Γεννημένος στις 2 Απριλίου 1805 ―Κριός, με εκείνο το ανυπότακτο πνεύμα του που πάντα έψαχνε ένα δρόμο προς το φως― είχε λεπτή, επιμήκη φιγούρα, ξανθά, ατίθασα μαλλιά και μια κάπως άχαρη όψη που οι σύγχρονοί του συχνά σχολίαζαν. Μα πίσω από αυτήν τη φιγούρα κρυβόταν ένας από τους πιο τρυφερούς κι αληθινούς παραμυθάδες της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ο Άντερσεν έγινε γνωστός για έναν και μόνο λόγο: γιατί είδε τους ανθρώπους ως εύθραυστα πλάσματα και τους έβαλε μέσα σε ιστορίες όπου η καλοσύνη μπορεί να σώσει τον κόσμο, αλλά όχι πάντα. Γιατί τόλμησε να γράψει ότι η ζωή δεν χαρίζει πάντοτε δικαιοσύνη ― κι όμως συνεχίζει να έχει χώρο για θαύματα.
Χωρίς να έχει καταγωγή ευγενών, χωρίς να νανουριστεί σε χρυσές κούνιες, ο μικρός Χανς εργαζόταν με τη φαντασία του όπως άλλοι με τα χέρια. Στα δώδεκά του ήδη έγραφε θεατρικές σκηνές και μιμούνταν φωνές από φανταστικές ηρωίδες. Έπειτα, η Κοπεγχάγη τον υποδέχτηκε με τον αυστηρό τρόπο που υποδέχεται τους ονειροπόλους: τον απέρριψε, τον αποδοκίμασε, τον άφησε νηστικό. Μα κάπου εκεί, μέσα στα ατελείωτα βήματα στους λιθόστρωτους δρόμους, γεννήθηκε ένας κόσμος.
TO KΟΡΙΤΣΑΚΙ ΜΕ ΤΑ ΣΠΙΡΤΑ
μια φλόγα μες στο χιόνι
Κανένα άλλο έργο του Άντερσεν δεν συμπυκνώνει την ουσία του όσο «Το Κοριτσάκι με τα Σπίρτα» ― μια ιστορία μικρή σε έκταση, μα απέραντη σε σημασία. Σ’ ένα παγωμένο, αδιάφορο ευρωπαϊκό τοπίο, μια φτωχή μικρή ταξιδεύει ξυπόλυτη μέσα στη νύχτα της Πρωτοχρονιάς, προσπαθώντας να πουλήσει σπίρτα. Η φλόγα ενός σπιρτόξυλου γίνεται για εκείνη μια μικρή πύλη προς άλλους κόσμους ― κόσμους φωτεινούς, ζεστούς, γεμάτους αγάπη.
Κάθε σπίρτο που ανάβει είναι μια ανάσα ελπίδας. Ένα στιγμιαίο θαύμα. Μια εξορκισμένη επιθυμία: ένα χριστουγεννιάτικο τραπέζι, ένα δέντρο στολισμένο, ένα ζεστό δωμάτιο, μια γιαγιά που την αγαπάει. Και κάθε σπίρτο που σβήνει είναι μια υπενθύμιση ότι η πραγματικότητα δεν είναι πάντοτε ένα παραμύθι με χαρούμενο τέλος.
Η ιστορία συγκλόνισε τον 19ο αιώνα και συνεχίζει να συγκλονίζει και σήμερα. Γιατί είναι τολμηρή. Γιατί, αντί να χαρίσει κάθαρση, προσφέρει αλήθεια. Ο κόσμος μπορεί να είναι άδικος. Τα Χριστούγεννα, για κάποιους, να είναι μια μέρα σαν όλες τις άλλες ― ή και χειρότερη. Και το πιο παράδοξο: ο Άντερσεν αφήνει το κοριτσάκι να πεθάνει, αλλά το ντύνει με μια υπερκόσμια λύτρωση. Στο τέλος, πηγαίνει «στην αγκαλιά της γιαγιάς της». Η φτώχεια το νίκησε, μα η αγάπη το σώζει.
Αυτό το διήγημα είναι το χριστουγεννιάτικο σχόλιο του Άντερσεν: μια προτροπή να βλέπουμε τους αόρατους ανθρώπους, να προσφέρουμε, να ακούμε την ανάγκη του άλλου. Μια υπενθύμιση πως οι γιορτές δεν είναι μόνο στολίδια και τραπέζια αλλά και ευθύνη.
Ο Άντερσεν κουβαλούσε προσωπικές πληγές που τροφοδότησαν την τρυφερή μελαγχολία των έργων του. Ήταν βαθιά ρομαντικός, αλλά συχνά απελπισμένα μόνος. Δεν έκανε οικογένεια, ερωτεύτηκε ανθρώπους που δεν ανταποκρίθηκαν ποτέ στον έρωτα αυτόν και ταξίδευε αδιάκοπα για να μην πνίγεται από τη σιωπή των δωματίων του. Στα ταξίδια αυτά αναζητούσε μικρά θαύματα, μικρές ιστορίες που οι άλλοι προσπερνούσαν.
Και κάπως έτσι, ο κόσμος κέρδισε μια βιβλιοθήκη γεμάτη παραμύθια που δεν φοβούνται να πουν την αλήθεια. Γιατί εκείνος ο ξανθός Κριός από την Οντένσε ήξερε καλύτερα από όλους πως η φαντασία δεν είναι φυγή ― είναι το καταφύγιο όπου η ψυχή βρίσκει χώρο να ανασάνει.
Ο Αντερσεν επηρέασε:
- Τη σύγχρονη παιδική λογοτεχνία (Ουάιλντ, Νταλ, Νέσμπιτ).
- Την Disney και τον παγκόσμιο κινηματογράφο.
- Θεατρικά και μπαλέτα που βασίζονται στην ονειρική γραφή του.
- Την αντίληψη της κοινωνίας για τη φτώχεια και το παιδί.
Πού ξαναβρίσκουμε το μοτίβο του «κοριτσιού με τα σπίρτα»;
- Στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση, από δραματικές ταινίες έως anime.
- Στη λογοτεχνία, ως σύμβολο των «αόρατων παιδιών»
των προσφυγόπουλων, των παιδιών της φτώχειας, των παιδιών του δρόμου. - Σε θεατρικές μεταφορές, όπερες, μπαλέτα.
- Στη σύγχρονη κουλτούρα, ως εμβληματική εικόνα της εγκατάλειψης
και της χαμένης αθωότητας.
