Με αφορμή το σεμινάριο «Γράφοντας και διαβάζοντας ποίηση» που πραγματοποιείται στον ΙΑΝΟ, μιλήσαμε με τον ποιητή, θεατρικό συγγραφέα και αρθρογράφο Θωμά Τσαλαπάτη – έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της νεότερης ελληνικής ποιητικής γενιάς, έχοντας χαράξει μια σταθερά προσωπική πορεία, με γραφή που συνδυάζει την οξυδέρκεια της κοινωνικής παρατήρησης με τη στοχαστικότητα της ποιητικής γλώσσας.
Η παρουσία του στην ποίηση δεν περιορίζεται στη συγγραφή· επεκτείνεται στη διδασκαλία, στη θεατρική γραφή, αλλά και στην αρθρογραφία, μέσα από την οποία σχολιάζει με συνέπεια τη δημόσια σφαίρα, τη γλώσσα και την πόλη. Με το σεμινάριο αυτό, επιδιώκει να ανοίξει έναν χώρο διαλόγου γύρω από τη δημιουργική πράξη της ποίησης — εκεί όπου η γραφή και η ανάγνωση συναντιούνται, αλληλοτροφοδοτούνται και γεννούν νέους τρόπους θέασης του κόσμου.
Η συζήτηση επεκτάθηκε και στη σχέση ανάμεσα στη διδασκαλία και στην ποίηση, για τις παρεξηγήσεις που συχνά συνοδεύουν τη δημιουργική διαδικασία, για τη θέση του ποιητή στη σημερινή Ελλάδα, αλλά και για το πώς η πόλη —ανοχύρωτη μα πάντα ζωντανή— εξακολουθεί να εμπνέει τη γραφή.
Τι σημαίνει για εσάς η φράση «γράφοντας και διαβάζοντας ποίηση»; Η ανάγνωση ποίησης είναι, κατά τη γνώμη σας, προϋπόθεση για τη γραφή της;
Προσωπικά δεν μπορώ να διανοηθώ την γραφή της ποίησης χωρίς την ανάγνωσή της. Νομίζω το να διαβάζεις ποίηση είναι η βασική προϋπόθεση για να μάθεις να γράφεις. Ταυτόχρονα όμως το σχήμα λειτουργεί και αντίστροφα. Η ανάγνωση της ποίησης ζητά την προσωπική εμπλοκή, είναι μια δημιουργική και όχι μια παθητική διαδικασία. Ο αναγνώστης πρέπει να είναι και αυτός δημιουργός, δηλαδή να συμμετέχει στη γραφή του ποιήματος ενώ το διαβάζει.
Ποια είναι η σχέση σας με τη διδασκαλία της ποίησης; Τι αναζητάτε εσείς σε μια τέτοια διαδικασία (τόσο προσωπικά όσο και σε σχέση με τους συμμετέχοντες);
Νομίζω πως η διδασκαλία λειτουργεί ως μια διαρκής επιβεβαίωση για το γεγονός πως στην ποίηση δεν μπορούν να υπάρχουν βεβαιότητες. Είναι μια κατοχύρωση μιας μόνιμης αναζήτησης. Όταν στην αναζήτηση αυτή συμμετέχουν και άλλοι, η διαδικασία εμπλουτίζεται. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία εδώ, δεν είναι οι κανόνες αλλά δοκιμή, η διόρθωση, η δουλειά. Και κάτι τέτοιο ζητά την εμπλοκή των άλλων. Αν αυτό γίνει σωστά (και αυτή είναι το δικό μου στοίχημα) βγαίνουμε όλοι περισσότερο πλούσιοι ποιητικά από τη διαδικασία.
Ποια είναι η πιο συχνή παρεξήγηση που έχουν οι νέοι σχετικά με το τι είναι ποίηση;
Το γεγονός πως ταυτίζουν την ποίηση με την προσωπική εξομολόγηση. Μια καταγραφή δηλαδή προσωπικών συναισθημάτων ή εντυπώσεων που στη συνέχεια δεν χρειάζεται δουλειά. Αυτό όμως δεν είναι παρά η αφορμή για ένα ποίημα. Η ποίηση θα προκύψει ακριβώς από την δουλειά πάνω στην αφορμή αυτή. Εμπλουτίζοντάς την, δίνοντάς της σχήμα, ακόμα και υπονομεύοντάς την.
Πώς βλέπετε τη σημερινή ποιητική παραγωγή στην Ελλάδα;
Την βρίσκω συναρπαστική. Όχι μόνο λόγω της ποικιλίας των φωνών, της ποιότητάς τους και της πρωτοτυπίας τους. Αλλά ακόμα περισσότερο λόγω του γεγονότος πως ό, τι συμβαίνει, προκύπτει κόντρα στην απόλυτη έλλειψη μέριμνας από την πολιτεία και τους θεσμούς αλλά και κόντρα στη διαρκή καχυποψία της συντριπτικής πλειοψηφίας των εκδοτικών οίκων και των μέσων ενημέρωσης.
Το λάθος νομίζω είναι η βασικότερη προϋπόθεση της δημιουργίας. Το να αναγνωρίζεις το λάθος σημαίνει πως μπορείς να δουλέψεις με στόχο τη διόρθωσή του, άρα τη δημιουργική βελτίωση. Το λάθος είναι παραγνωρισμένος πλούτος.
Πώς μπορεί να καλλιεργηθεί η αναγνωστική παιδεία της ποίησης σε ένα κοινό που συχνά τη θεωρεί «δύσκολη» ή «απόμακρη»;
Μέσα από την επαφή με αυτή. Μέσα από αναγνώσεις σε σχολεία, στους δήμους και σε άλλα σημεία της κοινότητας, μέσα από εμπλουτισμό και εξορθολογισμό των βιβλιοθηκών, μέσα από μια αλλαγή του παραδείγματος του δημιουργού απέναντι στους γύρω του. Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα των νέων λογοτεχνικών γενιών. Ένα στοίχημα με το αποτέλεσμά του να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις πρωτοβουλίες που θα πάρουν οι γενιές αυτές.
Ποιο θα θέλατε να είναι το βασικό «κέρδος» για τους συμμετέχοντες στο τέλος του σεμιναρίου;
Να δουν το σεμινάριο ως αρχή μιας συνομιλίας με την ίδια την ποίηση. Μια συνομιλία που θα συνεχιστεί με διαφορετικούς τρόπους είτε ιδιωτικά, είτε δημόσια τόσο ως ανάγνωση όσο και ως γραφή. Μια διαδικασία ανοιχτή προς όλες τις κατευθύνσεις.
Υπάρχει χώρος για «λάθη» σε οποιαδήποτε δημιουργική διαδικασία;
Το λάθος νομίζω είναι η βασικότερη προϋπόθεση της δημιουργίας. Το να αναγνωρίζεις το λάθος σημαίνει πως μπορείς να δουλέψεις με στόχο τη διόρθωσή του, άρα τη δημιουργική βελτίωση. Το λάθος είναι παραγνωρισμένος πλούτος.
Αν έπρεπε να περιγράψετε την ποίηση με τρεις λέξεις την ποίηση…;
Η γλώσσα μέσα στην γλώσσα.
Αν μπορούσατε να δώσετε μία συμβουλή σε κάποιον που κάνει τα πρώτα του βήματα στην ποίηση, ποια θα ήταν;
Να μάθει να απολαμβάνει το κομμάτι της δουλειάς ενός ποιήματος. Όχι την έμπνευση αλλά τη δοκιμή και τη διόρθωση, το άγχος της σωστής λέξης, την έκθεση στο ενδεχόμενο της αποτυχίας, την αμφισβήτηση των βεβαιοτήτων, την μεγιστοποίηση της απόλαυσης από τη δουλειά της ελάχιστης λεπτομέρειας.
Υπάρχει ένα ποίημα ή κείμενο που νιώθετε ότι συνοψίζει τη στάση σας απέναντι στη ζωή και στη γλώσσα;
Νομίζω είναι τόσα πολλά που δυσκολεύομαι να επιλέξω. Και μαζί εξασκούμαι στο να ζω χωρίς βεβαιότητες, αγκαλιάζοντας την αμφιβολία. Αν έπρεπε όμως να επιλέξω κάτι στη συγκεκριμένη συγκυρία θα ήταν ένα ποίημα του Πολωνού ποιητή Τσέσλαφ Μίλος, το Campo dei Fiori. Το ποίημα καταλήγει κάπως έτσι:
«…Αυτοί που πεθαίνουν εδώ, οι μοναχικοί
Οι ξεχασμένοι από τον κόσμο,
η γλώσσα μας γίνεται γι’ αυτούς
η γλώσσα ενός αρχαίου πλανήτη.
Μέχρι που, όταν όλα θα γίνουν θρύλος
και πολλά χρόνια θα έχουνε περάσει
σε ένα νέο Campo dei Fiori
η οργή θα ανάψει με τα λόγια ενός ποιητή.»
Τι σημαίνει για εσάς σήμερα να είστε ποιητής στην Ελλάδα του 21ου αιώνα;
Τύχη και ατυχία μαζί. Τύχη γιατί έχεις την ευκαιρία να αντλείς γλώσσα και ποίηση από μια παράδοση δύο αιώνων ποιητικής παραγωγής, μια περίοδο όπου η ποίηση ήτανε πάντοτε το σημαντικότερο δημιουργικό επίτευγμα της χώρας με σπουδαίες κορυφές αλλά μαζί με έκταση σημαντικών φωνών, με σημαντικές ελάσσονες περιπτώσεις. Τύχη γιατί μπορείς να την μοιράζεσαι με μια συναρπαστική γενιά ανθρώπων, μια γενιά εξωστρεφή και δραστήρια, κινούμενη ταυτόχρονα προς διαφορετικούς ορίζοντες.
Ατυχία γιατί η χώρα αυτή υποτιμάει την ποίηση περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη. Σε θεσμικό επίπεδο, σε επίπεδο κυρίαρχου λόγου, σε εκδοτικό επίπεδο.
Η πόλη ζει κι ας είναι… ανοχύρωτη;
Η πόλη ζει ανεξάρτητα από οτιδήποτε. Το γεγονός πως είναι ανοχύρωτη απλώς ορίζει μια από τις παραμέτρους της. Οι άνθρωποι όμως προσαρμόζονται κόντρα σε όλα, επιμένουν. Μες στην μαυρίλα και τη δυσκολία οι άνθρωποι φτιάχνουνε κάθε μέρα μια νέα, μια συναρπαστική πόλη ακόμα και αν αυτή που την κατάντησαν έτσι δεν μπορούν να το αντιληφθούν.
