Τον έμαθα πριν από κάποια χρόνια και από τότε οι μελωδίες του παίζουν πολύ συχνά μέσα και έξω απ’ το κεφάλι μου.
Γεννημένος μια Δευτέρα του 1997, κουβαλάει κάτι από αυτή τη μικρή αντίφαση της αρχής της εβδομάδας: μια ησυχία πριν την ένταση. Αν και εγώ τον έχω συνδέσει ξεκάθαρα με τις Τετάρτες, αφού είναι οι μέρες των live του στον Σταυρό του Νότου.
Παίζει μπουζούκι, γράφει μουσική, αλλά η μεγάλη του αγάπη είναι οι λέξεις, η στιχουργική.
Νιώθει πάντα λίγο «άρρωστος» τις μέρες πριν τα live, ένα γνώριμο άγχος που λιώνει μόλις πατήσει σκηνή. Εκεί, έχει μια άνεση σχεδόν προκλητική, σαν να υπάρχει ένα μικρό άστρο πάνω από το κεφάλι του. «Έτσι είναι από τότε που γεννήθηκε», λέει η μητέρα του, και ποιοι είμαστε εμείς για να διαφωνήσουμε…
Είναι περήφανος για τις επιρροές του και τις τιμά τόσο δημιουργικά όσο και σκηνικά.
Έχει μεγαλώσει πλάι στη θάλασσα γι’ αυτό το νερό το βρίσκουμε στα τραγούδια του με διάφορους τρόπους.
Στο σαλόνι του σπιτιού μου, με ένα πιάτο σπανακόπιτα στο τραπέζι, ξεκίνησε αυτή η κουβέντα που καιρό ήθελα να κάνω.
Κυρίες και κύριοι… ο Σταύρος Τσαντές. Ένας καλλιτέχνης που μοιάζει να είναι ακόμη μόνο στην αρχή και που ελπίζω να μας συγκινεί όλο και περισσότερο τα επόμενα χρόνια.
Να ξεκινήσουμε με τη σπανακόπιτα που έχεις μπροστά σου…
Την έχεις φτιάξει εσύ;
Της μαμάς.
Θα την τιμήσω πάραυτα. Χαίρομαι που το πρώτο που καταγράφεται είναι ότι τρώω σπανακόπιτα… Πολύ αντιπροσωπευτικό. (γέλια)
Λοιπόν, να ξεκινήσουμε από τα παιδικάτα σου, για να μπούμε λίγο στο κλίμα. Πού μεγάλωσες;
Το πρώτο πρώτο σπίτι που έζησα ήταν στην πλατεία Μερκούρη, στα Άνω Πετράλωνα, αλλά για έξι μήνες μόνο. Μετά διορίστηκε η μητέρα μου που είναι εκπαιδευτικός στα Χανιά, οπότε τα πρώτα βήματα τα έκανα στην παραλία των Χανίων, στην Αγία Μαρίνα. Δύο χρόνια μείναμε εκεί, δεν έχω πολλές αναμνήσεις. Έπειτα επιστρέψαμε για λίγο στα Πετράλωνα, αλλά κατά βάση μεγάλωσα Λούτσα, Ανατολική Αττική. Πάλι θάλασσα εκεί, συνέχεια στο νερό. Από τη Λούτσα έφυγα στα 18 όταν πέρασα στο Ιστορικό.
Άρα στην ουσία όλα σου τα μαθητικά/εφηβικά χρόνια ήσουνα στη Λούτσα.
Ναι, απλά επειδή ήμουνα και στο καλλιτεχνικό σχολείο γυμνάσιο-λύκειο, είχα ήδη πολλή επαφή με την Αθήνα, το Κέντρο της… Ήμουνα δηλαδή μισός Λουτσιώτης μίσος Αθηναίος.
Τι αναμνήσεις έχεις από κει;
Κοίτα, αυτό έχει πλάκα, γιατί θεωρούσα ότι είχα αρκετά ανέμελα και χαρούμενα παιδικά χρόνια, αλλά τώρα με την ψυχοθεραπεία και ειδικά όταν μπήκα και σε ομάδα έχει αρχίσει να ανατρέπεται λίγο αυτή η εικόνα στο μυαλό μου. Γενικά πάντως καλή αίσθηση έχω, γιατί είναι ωραία να μεγαλώνεις ως παιδάκι σε ένα μέρος με άπλα, αλάνες, δηλαδή το έζησα λίγο το child dream. Μου άρεσε που ήμουνα και πολύ κοντά στη θάλασσα. Ε κάποια στιγμή, κάπου εκεί στα δεκαπέντε δεκαέξι, άρχισα να ασφυκτιώ γιατί ήθελα να είμαι στην Αθήνα. Την ονειρευόμουνα, την είχα εξιδανικεύσει, ήθελα να περάσω Ιστορικό υποτίθεται για να ασχοληθώ με την Αθηνολογία… Εντάξει, πέρασα, ηρέμησα λίγο.
Περνάς στο Ιστορικό Αρχαιολογικό και επιτέλους γίνεσαι μόνιμος κάτοικος Αθηνών;
Ναι, το 2015. Τότε είναι που ήρθα Ταύρο, μετά Γουδί, τώρα πάλι Ταύρο είμαι… Ο Ταύρος είναι η γειτονιά του πατέρα μου, εκεί μεγάλωσε. Δηλαδή τώρα μένω στο πατρικό του. O πρώτος μου δίσκος, οι «Παιδικές συνήθειες του πατέρα μου», ξεκινάει με μία ηχογράφηση του πατέρα μου στην οποία τραγουδάει όταν ήταν παιδί, σ’ αυτό το σπίτι που μένω τώρα.
Και η μουσική πώς σου προέκυψε;
Ενώ δεν παίζει κάποιος κάποιο όργανο στην οικογένεια, στο σπίτι έπαιζε συνεχώς μουσική. Μας βάζανε πάντα στις εκδρομές με το αμάξι μουσικές. Κάποια στιγμή είχαμε πάει μία εκδρομή κάπου στον Βόλο, μας είχανε βάλει ένα CD με προπολεμικά, ρεμπέτικα της Σχολής του Πειραιά κ.λπ. Εκεί πρώτη φορά εντυπωσιάστηκα από αυτή τη μουσική. Όταν κάποια στιγμή άκουσα και Ζαμπέτα, αποφάσισα να ξεκινήσω μπουζούκι. Αλλά ως main project της ζωής μου είχα το Ιστορικό ακόμη. Απλά κάπως κυριάρχησε τελικά η ανάγκη της έκφρασης.
Και πότε πήρες την απόφαση να ασχοληθείς με τη μουσική στα σοβαρά;
Καλή ερώτηση. Είναι από αυτά τα δύσκολα πράγματα που είναι πολύ κομβικά στη ζωή σου, αλλά δεν υπάρχει μία συγκεκριμένα μέρα που έρχεται η απόφαση. Προκύπτουν από μία διαδικασία. Νομίζω το βασικό ήταν η στιγμή που ξεκίνησα όντως να κάνω τα τραγούδια δισκογραφία, δηλαδή να μπαίνουμε στις διαδικασία της παραγωγής. Πολύ σημαντικό ρόλο σ’ αυτό είχε παίξει ο Θέμος ο Σκανδάμης. Είχαμε γνωριστεί στην Ικαρία το ’17, του είχα παίξει κάποια κομμάτια μου, του άρεσαν και κίνησε τις πρώτες διαδικασίες. Μέχρι τότε τα τραγούδια μου τα παίζαμε και τα δουλεύαμε με τον Στέφανο Μουρούτσο, μετά, και με τη σύσταση του Θέμου, μπήκε στην ομάδα μας και ο κοντραμπασίστας Διονύσης Μακρής, ο οποίος ενορχήστρωσε το άλμπουμ. Νομίζω ότι η χαρά που μου έδινε η διαδικασία της ηχογράφησης και της παραγωγής ήταν αυτά που με έκαναν να πω ωραία, αφού το γεύτηκα τώρα αυτό δεν πρόκειται ποτέ να ξεκολλήσω.
Βγήκε μετά ο δίσκος και είχε και μία αποδοχή – κάτι το οποίο με χαροποίησε πάρα πολύ, γιατί υπάρχει κι αυτό: στην πρώτη δισκογραφική δουλειά, επειδή δεν έχεις καμία προσδοκία, οτιδήποτε συμβαίνει σε χαροποιεί πάρα πολύ. Ήρθαν και τα live στη συνέχεια και σε γεμίζει τόσο πολύ αυτό το συναίσθημα, το μοίρασμα, που από τη στιγμή που το ζεις δεν μπορείς να σταματήσεις να το κάνεις.
Πώς έγραψες λοιπόν τις «Παιδικές συνήθειες του πατέρα μου»;
Σίγουρα έγραψα τον δίσκο χωρίς να γνωρίζω αν θα ηχογραφηθεί, το οποίο είναι μία συνθήκη που χαρακτηρίζει τους πρώτους δίσκους και είναι πολύ σημαντικό. Τον έγραψα αθώα δηλαδή. Επίσης θα έλεγα ότι τον έγραψα λίγο στο δρόμο, σπάνια θα είμαι σε ένα δωμάτιο και θα πω τώρα θα γράψω. Συνήθως η πρώτη ιδέα σκάει όταν περπατάω, όταν είμαι στο λεωφορείο, όταν κάτι έντονο μπει στο μυαλό μου. Και ότι τον έγραψα σε μία περίοδο, πώς να το πω, καψούρας;… Ανεκπλήρωτης καψούρας. Οπότε τα περισσότερα τραγούδια του πρώτου δίσκου έχουν σχέση μ’ αυτό.
Ο έρωτας τι θέση έχει στη ζωή σου;
Στη ζωή μου ακόμα το ψάχνω. Στην τέχνη έχω καταλάβει ότι μέχρι πρότινος αυτό που με κινούσε δημιουργικά και μου έδινε έμπνευση ήτανε το έντονο, το δύσκολο, το ανεκπλήρωτο. Τελευταία έχω αρχίσει και ανακαλύπτω και την άλλη πλευρά, την πιο πραγματική, που είναι πολύ πιο δύσκολο να τη διαχειριστείς καλλιτεχνικά. Την πλευρά της αγάπης, της σύνδεσης, εκεί όπου υπάρχει όντως κάτι, που δεν κυνηγάς σαν τον Δον Κιχώτη ανεμόμυλους που δεν υπάρχουν. Εκεί όπου προσπαθείς όντως να φτιάξεις το σπίτι της αγάπης – που είναι δύσκολο και να το κάνεις στη ζωή σου και να το διαχειριστείς καλλιτεχνικά, αλλά είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον και πολύ ουσιαστικό. Δε σταματάμε βέβαια να ασχολούμαστε και με το άλλο, που επίσης έχει φοβερή ένταση, αυτό το πρώτο συναίσθημα που δεν ξέρεις πώς θα πάει κάτι. Αυτή την περίοδο όμως με ενδιαφέρει περισσότερο η πραγματωμένη μορφή, η σχέση και η σύνδεση.
Όντως, είναι πολύ πιο όμορφη και πολύ πιο ώριμη αυτή η κατάσταση.
Ακριβώς, είναι λίγο ενηλικίωση. Γιατί εντάξει, έχει μια ασφάλεια το να μένεις σε πράγματα που δεν έχουνε τύχη και να οδύρεσαι – έχει και καλλιτεχνικά μια ασφάλεια. Αλλά στο άλλο βγαίνεις σε νερά αχαρτογράφητα, και γι’ αυτό συνιστά ενηλικίωση, γιατί αφήνεις τα αυτόματα που σου βγαίνουν και πρέπει να φτιάξεις τους όρους της ευτυχίας σου, που είναι πολύ δύσκολο.
Ο τίτλος «Οι παιδικές συνήθειες του πατέρα μου» πώς προέκυψε;
Ξεκίνησα από μία ιδέα που με γοήτευε, μου άρεσε και με κινητοποιούσε, ότι παρότι φαίνεται πως ο κόσμος διαχωρίζεται σε πολύ συγκεκριμένες κατηγορίες και ομάδες ανθρώπων, υπάρχει ένα νήμα που τις συνδέει όλες. Σκέφτηκα λοιπόν τους γονείς μου, στην προκειμένη τον πατέρα μου, ότι έχει υπάρξει παιδί, έχει υπάρξει νέος και τώρα που πλέον είναι ένας μεσήλικας άνθρωπος, υπάρχουν ακόμα μέσα του στιγμές από όλες τις προηγούμενες φάσεις. Άρα κάπως οι παιδικές συνήθειες του πατέρα μου είναι το σημείο ένωσης αυτών των διαφορετικών πλευρών.
Πρακτικά μου είχε προκύψει βλέποντάς τον να κοιμάται ένα μεσημέρι στον καναπέ, όπως πάντα με μία οδοντογλυφίδα στο στόμα και μια κουβέρτα από πάνω και μία από κάτω – δεν βάζει ποτέ σεντόνι. Και τότε σκέφτηκα: αυτό θα το κάνει από παιδί! Και έγινε μετά κάτι φοβερό. Εκείνο το καλοκαίρι που ήμουνα με τον Σκανδάμη στην Ικαρία και που ξεκίνησε να μπαίνει σε ράγες ο δίσκος, μου στέλνει μια ξαδέρφη μου σε ηχογράφηση από μία κασέτα που βρήκε αυτό το τραγούδι του πατέρα μου που έχω στην αρχή του δίσκου. Εγώ είχα σκεφτεί ήδη τον τίτλο, αλλά έρχεται αυτό και λέω τέλος, αυτός είναι.
Είναι εντυπωσιακή η στιγμή που συνειδητοποιούμε ότι οι γονείς μας έχουν υπάρξει και πριν να είναι γονείς.
Και ότι φέρουν ακόμα χαρακτηριστικά αυτών των ανθρώπων, δεν πέθανε ούτε το παιδί, ούτε ο νέος. Δεν πέθανε κάποια στιγμή αυτών των ανθρώπων τη στιγμή που ήρθαμε εμείς στον κόσμο. Και αυτό είναι οι παιδικές συνήθειες του πατέρα μου, η ενότητα των πλευρών του χαρακτήρα και στο παρόν αλλά και σε ένα βάθος χρόνου.
Απ’ όταν ηχογραφήθηκε ο δίσκος, άλλαξε κάτι σ’ εσένα;
Ναι, είναι πολύ κομβική στιγμή ο πρώτος δίσκος. Αρχικά άλλαξε η ζωή μου γιατί ήρθα σε επαφή με ανθρώπους που αυτή τη στιγμή τους έχω στη ζωή μου σαν φυλαχτό, οι οποίοι είτε συμμετείχαν στην ηχογράφηση είτε τους γνώρισα με αφορμή τον δίσκο. Καλλιτεχνικά μιλώντας, με ανάγκασε να πάρω αποφάσεις και να βάλω όντως το ρούχο του δημιουργού και του τραγουδοποιού. Έχεις πλέον μία συγκεκριμένη δουλειά και θα κάνεις και επόμενες. Πρέπει να ενηλικιωθείς και καλλιτεχνικά, να φτιάξεις μόνος τους όρους σου, να βρεις το σύστημά σου.
Παρατηρώ ότι αυτό το θέμα της ενηλικίωσης κάπως ξεπηδά από διάφορες μπάντες της ζωής σου τα τελευταία χρόνια…
Νομίζω ότι είναι η ηλικία από τα 20 μέχρι τα 30 όπου συμβαίνουν αυτές οι διαδικασίες. Ποιος ενηλικιώθηκε όντως στα 18, να έρθει να μας πει πώς το ’κανε (γέλια). Νομίζω πως μπορούμε να συμφωνήσουμε ως ανθρωπότητα ότι οι άνθρωποι δεν ενηλικιώνονται στα 18 και ότι η χρονιά δεν ξεκινάει τον Ιανουάριο αλλά ξεκινάει τον Σεπτέμβρη. (γέλια)
Άλλα αυτά τα χρόνια είναι ενηλικίωση. Δηλαδή όντως, από τις παιδικές συνήθειες, πρέπει να πάμε ένα βήμα παραπέρα. Δεν είναι πάντα εύκολο, ακόμα νοσταλγώ, αλλά είναι γοητευτικό γιατί είναι ωραίο να ξεκινάς πια με την ταυτότητα του δημιουργού και όχι να τη διεκδικείς.
Έχεις μια φοβερή άνεση στη σκηνή. Δεν ξέρω αν εμείς το βλέπουμε έτσι ή αν όντως ισχύει.
Παίζει ρόλο η έκθεση, εκτίθεμαι από μικρός. Από το δημοτικό ακόμα ήμουνα σε θεατρική ομάδα στη Λούτσα με τη Μίρκα Καλαντζοπούλου, μια παλιά ηθοποιό του του ελληνικού σινεμά. Πέρα από το θέατρο, ξεκινήσαμε να παίζουμε ρεμπέτικα με τον Στέφανο Μουρούτσο σε μαγαζιά από το ’13-’14 μέχρι τον covid κάθε εβδομάδα. Που είναι σίγουρα άλλο πράγμα αυτό, αλλά και πάλι, παίζεις μουσική. Οπότε είναι μία γνώριμη συνθήκη. Νιώθω τυχερός γιατί όντως μπορώ να είμαι άνετος χωρίς να προσπαθώ πάρα πολύ. Μεγάλη αλήθεια βέβαια είναι ότι το άγχος δεν σταματάει ποτέ. Στην Ταράτσα του Φοίβου που ήμουνα τον Σεπτέμβρη, τα λέγαμε με την ομάδα και τον Φοίβο πριν ξεκινήσει η παράσταση, και δέκα λεπτά πριν έχει κάτσει λίγο μόνος του και τον ρωτάω: «Φοίβο, δεν σταματάει ποτέ αυτό, ε;» και μου απαντάει: «Ποτέ!»
Στα live σου υπάρχει ένα δίπολο, για το οποίο ψηφίζει κιόλας το κοινό: Καζαντζίδης ή Καβάφης. Γιατί αυτοί;
Νομίζω συμπυκνώνει μία σύγκρουση, που όμως δεν είναι και σύγκρουση, γιατί είναι αυτό που λέγαμε και πριν, ότι στο βάθος τα έντονα πράγματα έχουν κοινό πυρήνα. Με πολύ διαφορετική αφετηρία προσεγγίζει το «αχ» ο Καβάφης με πολύ διαφορετική ο Καζαντζίδης. Ενώνονται όμως σε σημεία και αυτό προσπαθούμε να κάνουμε και στο live. Είναι οι δύο εκδοχές του πώς μπορείς να διαχειριστείς το «αχ». Η μία του αναστοχασμού, της ειρωνείας, του να πάρεις και μία απόσταση που όμως δεν παύει να σε μελαγχολεί. Και η άλλη είναι να το πετάξεις σαν φωτιά απ’ το στόμα σου και όποιον πάρει ο χάρος.
Επιρροές γενικά;
Πάρα πολλές. Θα ξεκινήσω από την πιο παράδοξη επιρροή που τη διέγνωσε πρώτος ο Στέφανος Μουρούτσος, λόγω μιας κλίμακας που συνηθίζω να βάζω στα κομμάτια. Κάποια στιγμή μου λέει: «Ρε συ, άκουγες ποτέ Κάρλος Σαντάνα;» Του λέω: «Ναι, άκουγα πάρα πολύ στο δημοτικό». «Αυτό που κάνεις το χρησιμοποιεί πάρα πολύ ο Σαντάνα», μου απαντά. Είναι φοβερό πώς εγγράφονται αυτά τα πράγματα. Κυρίως όμως οι επιρροές μου είναι από την ελληνόφωνη μουσική. Από το κλασικό ρεμπέτικο και το κλασικό λαϊκό τραγούδι. Μετά όλο το κλίμα Λοΐζος, Μικρούτσικος κ.λπ., αλλά εδώ θα κάνω ένα ατελείωτο namedropping οπότε ας επικεντρωθώ στα βασικά: Χειμερινοί Κολυμβητές, θεωρώ πολυτέλεια ότι τους έχουμε σαν καλλιτεχνικό σύμπαν. Αυτό που κάνει αυτή η μπάντα και συγκεκριμένα αυτός ο άνθρωπος (σ.σ. ο Αργύρης Μπακιρτζής) νομίζω είναι παγκοσμίως κάτι μοναδικό… η μακροβιότητα, τα live τους, το πόσο χωράει το λάθος. Από κει και πέρα, Παπάζογλου, Ξυδάκης, Ρασούλης, αυτή η παρέα. «Η εκδίκηση της γυφτιάς» ήταν απ’ τους δίσκους που με έχουνε χαράξει. Από νεότερους, ζηλεύω αφάνταστα την τραγουδοποιία του Φοίβου Δεληβοριά, του Θανάση Παπακωνσταντίνου – όλης αυτής της σκηνής μετά το ’90-’00. Και φυσικά τα παραδοσιακά, άφταστο είδος και βαθιά δουλεμένο μέσα στα χρόνια· με δονούν βαθιά και κυρίως ο στίχος τους.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Εντοπίζω κοινά στοιχεία της παράστασης που έδινε ο Γιώργος Μαρίνος, που λίγες μέρες πριν έφυγε από τη ζωή, με τον δικό σου τρόπο επί σκηνής. Στα live παίζετε μάλιστα το «Κάνε μου λιγάκι μμμ» ως opening act του δεύτερου μέρους…
Όσον αφορά το κομμάτι της παρουσίας μου στη σκηνή νομίζω ότι οι πιο επιδραστικές φιγούρες είναι ο Μαρίνος και ο Τζίμης Πανούσης. Ο Μαρίνος άνοιξε ένα δρόμο στον πολιτισμό της χώρας μας και για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Παντελή Καλογεράκη, «είναι ο μπαμπάς μας» σε μεγάλο βαθμό. Δηλαδή το ότι υπήρξε με τόση τόλμη σε εκείνη την εποχή, πέρα από θαυμασμό, μας δημιουργεί ευθύνη. Γιατί δεν γίνεται αυτός ο άνθρωπος να βγήκε με τόσο θάρρος να έκανε αυτό που ένιωθε και αυτό που πίστευε πάνω στη σκηνή και εμείς να έχουμε αναστολές το 2026. Οπότε ναι, και σε ένα συμβολικό επίπεδο με συγκινεί αυτή η ύπαρξη αλλά και καλλιτεχνικά, τα πολλά διαφορετικά στοιχεία, είχε χιούμορ, συναίσθημα, είχε μεγαλείο, ταυτόχρονα φροντίδα για τα πιο μικρά. Δεν πεθαίνουν αυτοί οι άνθρωποι. Αυτό είναι το μαγικό στην τέχνη και αυτή είναι η επιβράβευση του να φέρνεις τον εαυτό σου ολόκληρο και αληθινό όπως είναι. Προεκτείνεται έτσι ο εαυτός, άρα με κάποιον τρόπο ζεις και μετά τον θάνατο.
Στο τελευταίο live ακούσαμε Φουρέιρα στα καλύτερά της. (γέλια) Για να καταλάβει κι ο κόσμος, μπορεί σε ένα live σου, πέρα από τα δικά σου κομμάτια, να ακούσουμε από Πανούση και Άκη Πάνου μέχρι αυτή τη φοβερή καλαματιανή διασκευή στο «Αεροπλάνο» της Φουρέιρα. Και θέλω να ρωτήσω εδώ, είναι μία η μουσική;
Νομίζω ότι είναι μία η αφήγηση. Δηλαδή όταν υπάρχει μία αφήγηση που ξέρει από πού θέλει να ξεκινήσει, από που να περάσει και πού να καταλήξει μπορούν να χωρέσουν τα πάντα. Ναι, είναι διαφορετικά τα είδη και οι προθέσεις, αλλά όλα μπορούν να ενταχθούν σε μία αφήγηση και πιστεύω πολύ στη δύναμή της. Επίσης, το χειρότερο πράγμα που μπορεί να μου συμβεί είτε σε ένα πανεπιστημιακό αμφιθέατρο είτε σε ένα live είναι να βαριέμαι. Και επειδή το παθαίνω εύκολα, προσπαθώ όταν εγώ δημιουργώ κάτι να αλλάζει μορφές, να έχει πράγματα που συμβαίνουν ώστε να κρατάει σε μία εγρήγορση αυτόν που παρακολουθεί. Το βλέπω και ως μία μορφή σεβασμού σε αυτόν που έχει έρθει να σε δει κάτι.
Να περάσουμε στον καινούριο δίσκο. «Δημοκρατία του αχ». Τι θα ακούσουμε εκεί;
Είναι ένας κύκλος τραγουδιών που είναι κυρίως μετά τις «Παιδικές συνήθειες του πατέρα μου» εσοδείας. Υφολογικά είναι ακόμα αρκετά κοντά, δεν γίνεται κάποια τομή – όπως θα γίνει με τον τρίτο δίσκο που έχω στο μυαλό μου (γέλια). Και είμαι πολύ χαρούμενος γιατί πριν λίγο καιρό κυκλοφόρησε το πρώτο δείγμα αυτής της δουλειάς, ο «Κόκορας». Να σημειώσω ότι είναι το πιο «παλιό» του καινούριου δίσκου, γιατί ήταν το τελευταίο που είπα ότι θα γράψω γι’ αυτό το συναίσθημα που σου περιέγραψα πριν. Οπότε σηματοδοτεί και το κλείσιμο μιας προηγούμενης συναισθηματικής κατάστασης. Τώρα ξεκινάμε τις ηχογραφήσεις για τα υπόλοιπα, με τον Παντελή Νικηφόρο στην παραγωγή.
Το video clip του «Κόκορα» δεν υπάρχει, Σταύρο. Πολύ καλή δουλειά!
Είμαι πολύ περήφανος γι’ αυτό και πολύ χαρούμενος που συνεργάζομαι από την πρώτη μέρα με το πρώτο single τη «Θάλασσα» μέχρι και σήμερα με αυτόν τον άνθρωπο, τον Ηλία Δούλη.
Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μία συστηματική και κατάφορη επίθεση στην ίδια την έννοια της συλλογικότητας. Ταυτόχρονα βλέπουμε να ξεπηδάνε πολλά πράγματα με τέτοια στοιχεία, τα οποία μπορεί να μην εντάσσονται τόσο σε κοινωνικο-πολιτικό πλαίσιο όπως είχαμε συνηθίσει σε προηγούμενες δεκαετίες, αλλά στη μουσική για παράδειγμα. Μία γενιά ανθρώπων που είναι πάνω κάτω στην ηλικία μας, ας πούμε 25-40, έχει δημιουργήσει μία σκηνή με πολύ δικά της χαρακτηριστικά, με πολλή όρεξη, που δημιουργούν μια κοινότητα. Πώς το βλέπεις αυτό; Και θα μπορούσε η μουσική να «σηκώσει» καταστάσεις;
Αυτές οι κοινότητες είναι ζωτικής σημασίας σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής – και της κοινωνικής και της προσωπικής, Όσο περισσότερο συμβαίνουν και μοιραζόμαστε, τόσο το καλύτερο. Νομίζω η ανάγκη γι’ αυτό σ’ αυτή τη γενιά προέκυψε ακριβώς και εξαιτίας της αποσάθρωσης των κοινωνικών, των πολιτικών δικτύων. Μείναμε ξεκρέμαστοι. Επειδή είναι πολύ δύσκολο σήμερα, όπως έχει διαμορφωθεί ο κόσμος μετά το ’91, να αρθρωθεί ένας συγκεκριμένος πολιτικός λόγος, μία πρόταση που να συσπειρώσει και να δημιουργήσει γύρω του μαχητικές συλλογικότητες, βρίσκουμε αγκαλιά και παρηγοριά σε άλλου τύπου κοινότητες, στις οποίες τουλάχιστον δημιουργούμε μαζί. Δεν πιστεύω ότι μπορείς να αλλάξεις βαθιά τον κόσμο κάνοντας συνεργασίες και φτιάχνοντας τέτοιου είδους ομάδες, αλλά μπορείς να διατηρήσεις ζωντανό ή να δημιουργείς ένα παράδειγμα διαφορετικού τρόπου ζωής, που δεν είναι όλος εστιασμένος στην ατομικότητα και στο «εγώ τουλάχιστον να τα καταφέρω».
Και όσον αφορά όλο αυτό που ξέσπασε με τον ΛΕΞ και την Παλαιστίνη. Έχει περάσει καιρός αλλά προκύπτει ένα ερώτημα: ο καλλιτέχνης, πέρα από τις δημιουργίες του που τις φέρει ούτως ή άλλως στη σκηνή και πάντα με κάποιον τρόπο τοποθετείται μέσα απ’ αυτές, έχει χρέος, οφείλει να φέρει και άλλα πράγματα εκεί πάνω;
Αρχικά να δηλώσω τη συμπαράστασή μου προς τον παλαιστινιακό λαό. Ως προς το συγκεκριμένο θέμα θα πω ότι παρότι θα χαιρόμουν να άκουγα τον ΛΕΞ να λέει «λευτεριά στην Παλαιστίνη», δεν είμαι από αυτούς που θεωρούν ότι είναι υποχρέωσή του. Γιατί όταν γίνει υποχρέωση χάνει και το νόημά του. Ακόμα κι αν δεν βγει σε κάποιον καλλιτέχνη επί σκηνής, με ενδιαφέρει περισσότερο η γενική στάση που έχει απέναντι στα πράγματα και όταν η μπάλα θα καίει να κάνει αυτό που πρέπει. Δεν περιμένω να βάλω «τικ» στη συναυλία του κάθε καλλιτέχνη. Μάλιστα έχω αποξενωθεί από καλλιτέχνες που πήρανε τη θέση των γενοκτόνων, αλλά δεν περιμένω με το που βγαίνει κάποιος στη σκηνή να δηλώσει τα φρονήματά του. Άλλωστε είναι και στην ευχέρεια του κάθε ανθρώπου –και του κάθε καλλιτέχνη– να διαλέγει τους τρόπους παρέμβασής του.
Σχετικά με την αποξένωση από κάποιους καλλιτέχνες που ανέφερες, αυτό που παρατηρώ σ’ εμένα είναι ότι είναι λίγο διαφορετικό για τους εν ζωή και διαφορετικό για αυτούς που έχουνε φύγει. Για όσους έχουν φύγει, ακόμα κι αν ξέρω ότι σε πολλές φάσεις δεν είχανε διαλέξει τη σωστή πλευρά, μπορώ ακόμα να συνδεθώ με το έργο τους. Ενώ για τους εν ζωή, που όντως μπορούνε πρακτικά να παρέμβουν σωστά και δεν το κάνουν, ε εκεί είναι λίγο διαφορετικό.
Ακριβώς. Και για να μιλήσω λίγο και από την πλευρά του ιστορικού τώρα, όταν περάσουνε τα χρόνια και δεν θα κρίνεται η ζωή μικρών παιδιών, τότε θα έχουμε την πολυτέλεια να δούμε και ποιες ήταν οι πλευρές, τι συνέβαινε, πράγματα που δεν γνωρίζαμε. Αυτή τη στιγμή δεν έχουμε αυτή την πολυτέλεια. Οπότε ως ζωντανοί έχουμε ευθύνη. Αυτή είναι άλλωστε η μοίρα των ανθρώπων που τυχαίνει να ζουν σε ιστορικές περιόδους: να παίρνουν θέση ακόμα και αν μελλοντικά φανεί ότι μπορεί να έκαναν λάθος. Οφείλουμε να έχουμε σαφή θέση απέναντι στα πράγματα.
Κάτι άλλο που απασχολεί γενικά είναι το ζήτημα της πολιτικής ορθότητας. Δημιουργία και πολιτική ορθότητα μπορούν να πάνε μαζί;
Μπορούν να πάνε εξαιρετικά, μπορούν να πάνε και χάλια. Έχει σχέση με το πόσο φυσικά γίνεται, πόσο έχει αφομοιωθεί ένα διαφορετικό λεξιλόγιο και μια διαφορετική προσέγγιση – αυτή είναι η καλή περίπτωση. Στην κακή περίπτωση είναι κάτι φορεμένο, κάτι επιτηδευμένο, κάτι που πρέπει να γίνει για να γίνει. Όπου υπάρχει πραγματικά λόγος να δημιουργηθεί κάτι, μπορεί να αφομοιώσει και την εποχή του. Προσωπικά, θα γνωρίζεις ότι έχω μπει πολύ σε αυτό τον διάλογο, λόγω του «Γκλίτερ».
Είχαμε δεχτεί τότε κριτική και από ακροδεξιούς – με αυτούς δεν ασχολούμαστε· είχαμε δεχτεί και από, πώς να το πω, σεβαστικούς ανθρώπους, τύπου «πώς αγγίζετε το έργο του Θεοδωράκη;» Οκ, αυτό το συζητάμε· και είχαμε δεχτεί κριτική και εξ αριστερών, από ανθρώπους ανήσυχους και ενεργοποιημένους ως προς αυτά τα ζητήματα, που επίσης είχε πολύ ενδιαφέρον εκεί η συζήτηση αρκεί να διεξάγεται με όρους διαλόγου και όχι αλληλοαποκλεισμών και ακυρώσεων.
Είχες ακούσει εξ αριστερών κάποια γόνιμη κριτική;
Μία που θυμάμαι ήταν σχετικά με την τρίτη στροφή του κομματιού: Γη του rainbow καπιταλισμού/Γη του στείρου δικαιωματισμού/Γη της μούγκας της συνενοχής/Του pinkwashing, της υποκρισίας. Ήταν η στροφή στην οποία προσπάθησα να δώσω και μία πολιτική χροιά σε αυτά τα αιτήματα, γιατί καμιά φορά αυτός ο αγώνας αφομοιώνεται πολύ εύκολα από τον νεοφιλελευθερισμό, ειδικά αν χάσει και τα πιο κοινωνικά και ταξικά του αιτήματα.
Οπότε είχα προσπαθήσει να το εντάξω με κάποιο τρόπο. Ο «στείρος δικαιωματισμός» όμως χτύπησε άσχημα σε πολλά άτομα, γιατί όντως ο δικαιωματισμός έχει χρησιμοποιηθεί σαν κατηγόρια από τη δεξιά. Πιστεύω πως είναι ξεκάθαρο σε όλο το τραγούδι ποια θέση παίρνει, αλλά λέω κοίτα να δεις πώς η χρήση μίας λέξης αν χρωματιστεί αλλιώς, μπορεί να αποπροσανατολίσει. Αυτή ήτανε μία κριτική που μπορώ να ακούσω από τη συγκεκριμένη πλευρά ανθρώπων. Εξακολουθώ να το υπερασπίζομαι ως στιχούργημα, γιατί νομίζω πως είναι ξεκάθαρο το τι προσπαθεί να γίνει σε αυτή τη στροφή, ότι μιλάω δηλαδή για τον δικαιωματισμό αυτό που στερείται κοινωνικών και ταξικών προταγμάτων. Δεν το έβαλα για να υπονομεύσω ή να υποτιμήσω τον όρο. Ούτε υιοθετώ την πιο κλασική μαρξιστική αντίληψη που λέει πως αυτά είναι δευτερεύοντα ζητήματα. Όχι, όλα είναι σημαντικά από τη στιγμή που έστω και ένας άνθρωπος βασανίζεται και δεν μπορεί να απολαύσει το δώρο της ζωής. Μέσα από αυτό το τραγούδι προσπάθησα κάπως να αναδείξω τις διαφορετικές πλευρές. Και αυτό που συνέβη είναι ένα καλό παράδειγμα για το ότι είναι πολύ δύσκολο όταν παίρνεις μία θέση ξεκάθαρη να μην δεχτείς κριτική, από όλες τις μπάντες. Τελικά χάρηκα και μόνο που άνοιξαν συζητήσεις, ειδικά προς αυτή την κατεύθυνση.
Μου δίνεις πάσα για να πάω στο επόμενο θέμα: social media. O καθένας λέει το μακρύ του και το κοντό του και μάλιστα νιώθει ότι πρέπει να τοποθετηθεί σώνει και καλά. Τελικά γίνεται συζήτηση μέσα από τα social;
80% όχι. Αν δεν είναι απλά οχετός, στην καλύτερη περίπτωση είναι μονόλογοι. Αλλά και δέκα άνθρωποι να συζητήσανε λίγο παραπάνω, με αφορμή ας πούμε το «γκλίτερ», για το τι είναι τέχνη, για το αν υπάρχει ασέβεια στην τέχνη, για το αν μπορούν να υπάρχουν βρισιές, γιατί και αυτό ήτανε μία κουβέντα που άνοιξε… Το να λες πούστης δεν είναι βρισιά, είναι υβριστικό το να θεωρείς ότι ο πούστης είναι κάτι κακό. Και αυτό γίνεται προφανώς σε μία λογική επανοικειοποίησης κάποιων όρων που έχει ως σκοπό να τους αποφορτίσει από τις αρνητικές συνδηλώσεις. Κάποιες τέτοιες συζητήσεις άνοιξαν και μέσω των social. Αλλά με ενδιαφέρει περισσότερο ο έξω κόσμος για να είμαι ειλικρινής. Τα social είναι αναγκαία, έχουνε δώσει φοβερές δυνατότητες, είναι όμως και ένας τεράστιος δυνάστης αυτή τη στιγμή για όλους τους καλλιτέχνες τους οποίους ξέρω και συνεργάζομαι.
Πώς μπορεί να προστατευθεί και ένας καλλιτέχνης αλλά και ένας άνθρωπος από όλο αυτό;
Δεν είμαι σίγουρος ότι μπορεί να προστατευτεί. Είναι άνιση η μάχη. Είμαστε πολύ ευάλωτοι γιατί από τη μία είμαστε εμείς με τις αδυναμίες μας, με τη διάθεσή μας να χάσουμε και λίγο χρόνο και από την άλλη είναι άνθρωποι που παίρνουν πάρα πολύ καλά λεφτά για να καταφέρουν να σου παίρνουν την προσοχή. Άρα ξεκινάς από πολύ μειονεκτική θέση. Το καλύτερο που μπορείς να κάνεις είναι λίγο να τα μετριάσεις, δεν μπορείς να τα αποφύγεις, γιατί ειδικά αν θες να είσαι καλλιτέχνης σήμερα μπορείς να μην δουλεύεις τα social media; Δε γίνεται. Πρέπει κάπως να καταφέρεις να τα χρησιμοποιήσεις ως εργαλείο και να μην γίνεσαι εργαλείο. Και αυτό ισχύει για όλους τους ανθρώπους. Διάβασα πρόσφατα την Κοινωνία της κόπωσης του Μπιούνγκ-Τσούλ Χαν, όπου έλεγε κάτι φοβερό το οποίο βλέπω να επιβεβαιώνεται συνέχεια: ότι στον σύγχρονο καπιταλισμό και στο πώς λειτουργεί η αγορά, έχει εκλείψει το παραδοσιακό αφεντικό, ο κακός εργοδότης, που είναι από πάνω σου με ένα μαστίγιο, και πλέον αυτό τον ρόλο το έχεις εσωτερικεύσει εσύ. Και νιώθεις άσχημα, νιώθεις ενοχές, νιώθεις ότι πρέπει μονίμως να υπερεκμεταλλεύεσαι τον εαυτό σου. Άρα κι εμείς, ειδικά οι καλλιτέχνες που είμαστε ευάλωτοι επαγγελματικά και αν δεν πάει καλά το πράγμα τι θα κάνουμε, είμαστε οι χειρότεροι εκμεταλλευτές του εαυτού μας, με βασικό εργαλείο τα social media.
Επίσης στα social σχετικοποιούνται τα πάντα γιατί βλέπεις γατιά, πόλεμο στο Ιράν, και νομίζω χάνεται το νόημα του τι σημαίνει πληροφορία, τι σημαίνει είδηση, τι σημαίνει ερέθισμα, γίνονται όλα ένας χυλός. Και νομίζω γι’ αυτό είναι και πολύ σημαντική στις μέρες μας η έκφραση και η δημιουργία, γιατί με κάποιο τρόπο είναι μία διαδικασία φιλτραρίσματος. Και έχει ενδιαφέρον να δεις πώς δημιουργούν σήμερα οι άνθρωποι. Μέσα από τη μεταβολιστική διαδικασία που είναι η δημιουργία, τι παράγεται από αυτό το χάος; Και όντως αν παρατηρήσεις, ειδικά πιο σύγχρονα είδη που είναι και πολύ trendy αυτή τη στιγμή, έχουν ενσωματώσει αυτό τον κατακερματισμό. Είναι φοβερό το πώς επηρεάζει.
Φαίνεται να έχουμε μπει σε έναν φαύλο κύκλο.
Ναι. Απλά αυτό που μου δίνει λίγο ελπίδα είναι ότι κάθε εποχή έχει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της. Στην περίπτωση των καλλιτεχνών συγκεκριμένα υπήρχε ας πούμε το βασίλειο της δισκογραφίας και έπρεπε εκεί να υφίστασαι άλλα πράγματα και τύπους που ξαφνικά ήξεραν καλύτερα για σένα απ’ ό,τι εσύ. Στις μέρες μας είναι τα social. Πιστεύω όμως ότι πέρα από τη μικρή διάρκεια της καθημερινότητας και το πώς εγώ θα επιβιώσω από την άλλη εβδομάδα, υπάρχει και μία μέση και μια μακρά διάρκεια που εξακολουθούν να γίνονται διεργασίες και εκεί τα πράγματα που είναι για να μείνουν θα μείνουν. Οπότε αυτό που λέω στον εαυτό μου είναι ότι εντάξει κάνε και τα stories κάνε και τα reel σου αλλά δώσε βάση στην ουσία αυτού που καταθέτεις, γιατί σε πέντε χρόνια δεν θα ρωτάει κάποιος αν βγήκε καλό μήνα ή καλή ώρα ένα ωραίο τραγούδι. Θα λέει ότι «α, αυτό είναι ένα ωραίο τραγούδι». Τελικά θα κριθούμε για το τι έργο καταθέσαμε· τα stories λήγουνε.
Και κάπου εκεί νομίζω ότι η έννοια της κοινότητας που λέγαμε πριν είναι πολύ κομβικής σημασίας.
Ναι, είναι αγκαλιά εκείνη τη στιγμή γιατί έχει πάρα πολλές απογοητεύσεις αυτή η ζωή. Εκεί που νιώθεις κατάμονος ξαφνικά βρίσκεσαι με ανθρώπους, καταλαβαίνεις ότι μοιράζεστε το ίδιο πρόβλημα, δίνει θάρρος ο ένας τον άλλον και ξαναπάς στον πυρήνα σου που είναι η τέχνη και το πώς θα εκφράσεις όσο πιο ειλικρινά αυτό που σου συμβαίνει κι αυτό που θεωρείς ότι αφορά και τα υπόλοιπα μέλη αυτής της κοινωνίας.
Στα τραγούδια σου, και ειδικά στον στίχο, διακρίνω κάποια βασικά χαρακτηριστικά: νοσταλγία, τρυφερότητα, χιούμορ, επίσης παίζεις και με την ατάκα πολύ.
Ο στίχος είναι αυτός που με καίει και με δονεί περισσότερο, δηλαδή ο λόγος, και αυτό προσπαθώ να προσεγγίσω. Η μουσική ήταν το εργαλείο που έμαθα και το καταφέρνω διά αυτής της οδού. Ως προς αυτό με την ατάκα που είπες, θεωρώ τη μεγαλύτερη επιτυχία ενός στιχουργού ένας στίχος του να γίνει παροιμιώδης έκφραση, δηλαδή να μείνει. Και αυτό το έχουν πετύχει στιχουργοί, όπως η Νικολακοπούλου, ο Ρασούλης και πολλοί άλλοι, και το θαυμάζω απεριόριστα. Ως προς τα άλλα στοιχεία που ανέφερες, έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό, ότι κάνουν και ένα βήμα πίσω. Μ’ αρέσει η θέση του παρατηρητή. Περισσότερο το χιούμορ και η νοσταλγία εμπίπτουν σ’ αυτό. Μου αρέσει να παρατηρώ την κατάσταση με μία λίγο πιο αναστοχαστική διάθεση, ίσως γιατί φοβάμαι να βουτήξω και κατευθείαν πολύ βαθιά… Το διερευνώ. Γι’ αυτό τον λόγο τώρα προσπαθώ, σε αυτή τη διαδικασία ενηλικίωσης, να μιλήσω και κατευθείαν για το ίδιο το καθαρό συναίσθημα, το οποίο σε γενικές γραμμές αποφεύγω και κάπως περιγράφω περισσότερο. Οπότε θέλω χωρίς να αρνηθώ τη μία πλευρά να δουλέψω και την άλλη.
Και θέλω να κλείσουμε με αυτό: η συγκίνηση είναι μια φοβερή στιγμή του ανθρώπου, είναι εκεί που δεν ξέρω πόσα πράγματα ταυτόχρονα μαζεύονται και εκρήγνυνται και αυτή την έκρηξη, σιωπηρή ή πιο ηχηρή, την έχουμε ονομάσει συγκίνηση. Τι θέση έχει στη ζωή σου;
Νομίζω, και για να συνδέσω και την κουβέντα που κάναμε για τη διαδικασία της ενηλικίωσης και όλα αυτά, το αίτημα στο οποίο συμπυκνώνεται αυτή η διαδικασία είναι το αίτημα για συγκίνηση. Δηλαδή πια ξέρω ότι αυτό που έχω ανάγκη στη ζωή μου είναι πράγματα που με συγκινούν. Πάρα πολύ ενδιαφέρον και ωραία σύμπτωση που κλείνουμε με αυτό… Ο Ηλίας Δούλης κάνει τώρα μία ταινία μεγάλου μήκους στην οποία παίζω, γράφω τραγούδια, γράφω κείμενα και είναι πολύ ωραίο γιατί μαζευόμαστε όλη η ομάδα τα καλοκαίρια στη Χαλκιδική σε ένα εξοχικό που έχει και δουλεύουμε πάνω στην ταινία. Έχω πέσει ένα βράδυ να κοιμηθώ εκεί και βλέπω στον ύπνο μου κάτι το οποίο την άλλη μέρα το βάλαμε στην ταινία. Ήτανε το εξής όνειρο: Είμαστε, λέει, με τον Ηλία, έτσι magic hour, δειλινό, σε ένα ποτάμι κάπου στη Βόρεια Ελλάδα, με δέντρα γύρω γύρω και από την όχθη του ποταμού κατεβαίνει μία πλωτή μπάντα με χάλκινα παίζοντας ένα τραγούδι, κι εγώ ξαφνικά νιώθω φοβερά και μου λέει ο Ηλίας: «Μην κλαις, είναι video clip» και του λέω: «Άσε με, έχω ανάγκη να συγκινηθώ». Οπότε νομίζω αυτό είναι το καλύτερο κλείσιμο για τη συζήτηση.
Εξαιρετικό! Σ’ ευχαριστώ πολύ για όλο αυτό το μοίρασμα.
Κι εγώ σ’ ευχαριστώ.
Τα προσεχώς!
Αύριο Τρίτη 31 Μάρτη συμμετέχει σε αφιέρωμα στον Θάνο Μικρούτσικο όπου νέοι τραγουδοποιοί (Απόστολος Κίτσος, Sophie Lies, Καλογεράκια, Κωστής Χρήστου) θα παρουσιάσουν έργα του συνθέτη, στην κεντρική σκηνή του Σταυρού του Νότου.
Την Τετάρτη 29 Απρίλη θα τον (ξανά)δούμε στο τελευταίο προσωπικό live της χρονιάς με τη «Δημοκρατία του αχ», στον Σταυρό του Νότου club.
Την Τετάρτη 10 Ιουνίου θα εμφανιστεί μαζί με τη Sophie Lies και τον Κωστή στο Θέατρο Δόρα Στράτου (Λόφος Φιλοπάππου) με τη μουσική παράσταση-διερώτηση για το μακρύ μεσογειακό καλοκαίρι, «Το Καλοκαίρι ο κόσμος αλλάζει».
Κλικάρετε τις ημερομηνίες, παιδιά. Δεν τις βάλαμε για αισθητική, έχουν εισιτήρια από πίσω… Μετά θα φταίει το sold out, όχι εμείς.
Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.
Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Σταύρος Τσαντές (@stavros_tsantes)
Links:
Instagram
Spotify
YouTube
