Υπάρχουν αφεντικά αυταρχικά. Υπάρχουν αφεντικά απόντα. Υπάρχουν και κάποια αφεντικά που βασανίζονται αθόρυβα από εσωτερικές συγκρούσεις, ιδεολογικά φαντάσματα και μια μόνιμη αίσθηση ότι «κάτι χρωστάνε». Είναι εκείνα τα αφεντικά που όταν μπαίνουν στο γραφείο, νιώθεις ότι είναι έτοιμα να σου ζητήσουν συγγνώμη που… έχεις δουλειά.
Αυτό το είδος λέγεται ενοχικό αφεντικό. Εξαιρετικά σπάνιο στην εποχή του καπιταλισμού, του hustle και του «αν δεν αντέχεις, φύγε». Κι όμως, υπάρχει. Και επειδή η επιστήμη οφείλει να καταγράφει τα σπάνια φαινόμενα, ακολουθεί ένας πλήρης οδηγός αιτιών και συμπτωμάτων. Το τι θα κάνετε με αυτή τη γνώση, δικαίωμά σας!
Η γέννηση της ενοχής
Είναι πολλοί οι λόγοι που κάποιο αφεντικό, μπορεί να είναι ενοχικό. Αποφάσισα να τους συνοψίσω για να μην πολυλογώ:
-Είναι αριστερός και βρέθηκε με υπαλλήλους.
Κάποτε κατέβαινε σε πορείες, μιλούσε για συλλογικότητες και έλεγε «κανένας μόνος του». Πίστευε ότι αν γινόταν ποτέ αφεντικό, θα το έκανε «σωστά»: θα δούλευε το σύστημα αλλιώς, ανθρώπινα, όπως το οραματιζόταν. Ένα μικρό πείραμα ηθικού καπιταλισμού, μέσα στον καπιταλισμό.
Ξαφνικά όμως έχει ΑΦΜ επιχείρησης, προσωπικό και λογιστή. Και κάπου εκεί, ανάμεσα σε ΦΠΑ, προκαταβολές φόρου και «έκτακτες εισφορές», του χτύπησε την πόρτα το κράτος και του είπε: «ωραία τα όνειρα, αλλά εδώ έχουμε χαρτιά».
Κάθε φορά που υπογράφει μισθοδοσία, ακούγεται από μακριά ένα εσωτερικό «συγγνώμη σύντροφοι». Όχι γιατί δεν θέλει να πληρώσει, αλλά γιατί συνειδητοποιεί ότι το σύστημα που ήθελε να αλλάξει, πρώτα τον κατάπιε.
Δεν γεννήθηκε αφεντικό. Προέκυψε. Από ανάγκη, από συγκυρία ή από μια κακή στιγμή του σύμπαντος που είπε: «ας δούμε τι θα γίνει αν τον κάνουμε αφεντικό. Θα γελάσουμε πάρα πολύ».
-Η ευθύνη τον τσακίζει και τον εξουθενώνει σαν τον Σίσυφο που σήκωνε τη Γη.
Το ενοχικό αφεντικό, αντί για τη Γη, σηκώνει μισθούς, λογαριασμούς, προσδοκίες και ανθρώπινες ζωές, κάθε μέρα, ξανά και ξανά. Δεν κοιμάται. Δεν χαλαρώνει. Δεν έχει off. Κάθε απόφαση περνάει από το ίδιο βασανιστικό φίλτρο: «Κι αν αυτό σημαίνει ότι κάποιος δεν θα πληρωθεί; Κι αν αυτό σημαίνει ότι θα καθυστερήω τους μισθούς; Κι αν αυτό σημαίνει ότι εγώ ο ίδιος δεν θα έχω δουλειά αύριο;»
Και όλα αυτά οδηγούν σε έναν φαύλο κύκλο. Η φαντασία του ξεφεύγει σε σημείο που βλέπει μπροστά του την χρεοκοπία και δεν μπορεί να ελέγξει αν η χρεοκοπία τον αγχώνει για τη φυλακή ή για τις απολύσεις. Κι έτσι αέναα ο Σίσυφος ζει μια τυπική Τετάρτη.
-Κράτος, εργαζόμενοι κι απέναντι αυτός
Βρίσκεται μόνιμα στη μέση. Από τη μία το κράτος, από την άλλη οι εργαζόμενοι — κι απέναντι, μόνος του. Το κράτος τον αντιμετωπίζει σαν εν δυνάμει κλέφτη: κάθε έλεγχος ξεκινά από την παραδοχή ότι κάτι έχει κρύψει, κάτι έχει πειράξει, κάτι σίγουρα δεν δήλωσε σωστά.
Την ίδια στιγμή, οι εργαζόμενοι τον βλέπουν πρώτα ως «αφεντικό» και μετά ως άνθρωπο. Ό,τι κι αν κάνει, κάτι θα είναι ύποπτο: αν πιέσει, είναι εκμεταλλευτής· αν δεν πιέσει, κάτι πονηρό ετοιμάζει· αν προσπαθήσει να εξηγήσει, «μας δουλεύει».
Έτσι καταλήγει να μην ανήκει πουθενά. Πολύ «αφεντικό» για να θεωρηθεί εργαζόμενος, πολύ «μαλακός» για να θεωρηθεί καπιταλιστής. Ένας άνθρωπος στριμωγμένος ανάμεσα σε υποχρεώσεις, καχυποψία και προσδοκίες που δεν μπορεί να ικανοποιήσει όλες μαζί.
Τα συμπτώματα
Αν αναγνωρίσετε στα παρακάτω τη συμπεριφορά του αφεντικού σας, να του προτείνετε έναν καλό ψυχολόγο.
-Απαλύνει το bossiness με υποκοριστικά
Το ενοχικό αφεντικό έχει απαιτήσεις και στόχους, όπως κάθε άνθρωπος που έχει ευθύνη. Η διαφορά είναι ότι δυσκολεύεται να τους εκφράσει ως εξουσία. Δεν θέλει να ακουστεί απόλυτο, αυστηρό ή επιτακτικό. Έτσι, τυλίγει τις οδηγίες του σε μια γλώσσα πιο ήπια, πιο προσωπική, σχεδόν φροντιστική. Δεν θα πει ποτέ «θέλω αυτό μέχρι αύριο». Θα πει «Μαράκι μου, αν μπορείς, θέλω αυτό μέχρι αύριο». Το υποκοριστικό λειτουργεί ως μέσο αποφόρτισης της εξουσίας, σαν να προσπαθεί να μειώσει το βάρος της εντολής. Ακόμη κι αν το Μαράκι πλησιάζει τα σαράντα.
-Όταν του λες «δεν προλαβαίνω», δεν το ερευνά
Όταν ένας εργαζόμενος του λέει ότι δεν προλαβαίνει, το ενοχικό αφεντικό σπάνια θα ζητήσει διευκρινίσεις. Πρώτα απ’όλα, το ενοχικό αφεντικό συνήθως ξέρει τα πάντα, καθώς αν δεν ξέρει τα πάντα, θα αισθάνεται ενοχές μην γίνει το απόν αφεντικό. Δεύτερον, εμπιστεύεται και δεν θα προσπαθήσει να δει αν υπάρχει τρόπος να οργανωθεί αλλιώς ο χρόνος. Δέχεται τη φράση χωρίς αντίρρηση, σχεδόν με ανακούφιση, σαν να επιβεβαιώνεται ότι δεν χρειάζεται να βρεθεί στη δύσκολη θέση να απαιτήσει κάτι περισσότερο. Το βλέμμα του προδίδει έναν άνθρωπο που θυμάται παλιές ιδέες για ελεύθερο χρόνο, κατάργηση ωραρίων και το τέλος της μισθωτής εξάντλησης. Και κάπως έτσι, το ζήτημα κλείνει χωρίς συζήτηση, ακόμη κι αν η δουλειά μένει πίσω.
-Ζητάει συγγνώμη πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από κάθε ανάθεση
Όχι καθαρά, αλλά με έναν τρόπο το κάνει. Κάθε ανάθεση εργασίας συνοδεύεται από μια σειρά απολογητικών φράσεων. Το ενοχικό αφεντικό ξεκινάει συνήθως με ένα «ξέρω ότι τα πράγματα είναι πιεστικά, αλλά…», συνεχίζει με ένα «ξέρω ότι θα μου πεις αυτό, αλλά…» και συχνά κλείνει με ένα «θα κουραστούμε, γνωρίζω». Σε ακραίες περιπτώσεις, η συγγνώμη μοιάζει να αφορά απλώς την ύπαρξή του στον χώρο.
-Όταν ανεβάζει τόνο φωνής, αποσαφηνίζει με mail τις προθέσεις του
Αν σε μια στιγμή πίεσης πει κάτι πιο αυστηρό, όπως «παιδιά, αυτό έπρεπε να είχε γίνει», το γεγονός αυτό δεν τελειώνει εκεί. Ακολουθούν ώρες ή και μέρες εσωτερικής αμφιβολίας και αυτοκριτικής. Αναλύει ξανά και ξανά τον τόνο του, τις λέξεις που χρησιμοποίησε, τα πρόσωπα που ήταν παρόντα. Σχεδόν πάντα θα ακολουθήσει ένα email με θέμα «Διευκρίνιση – δεν το είπα επιθετικά», στο οποίο θα εξηγεί ότι δεν ήθελε να πιέσει, ότι εκτιμά την προσπάθεια όλων και ότι στόχος του είναι «να φτιάξει το κλίμα». Η αυστηρότητα, ακόμη κι όταν είναι ήπια, τον βαραίνει περισσότερο από το ίδιο το πρόβλημα.
-Προσπαθεί να είναι «ένα από την ομάδα»
Το ενοχικό αφεντικό θέλει να ανήκει. Κάθεται με τους εργαζόμενους, συμμετέχει στις συζητήσεις, γελάει, λέει ότι «είμαστε όλοι ίσοι εδώ». Προσπαθεί ειλικρινά να μειώσει την απόσταση που δημιουργεί ο ρόλος του. Την ίδια στιγμή, όμως, γνωρίζει πολύ καλά ότι αν ο μήνας δεν βγει οικονομικά, το άγχος δεν μοιράζεται ισότιμα. Αυτή η γνώση δεν του επιτρέπει να χαρεί πραγματικά τη χαλαρότητα της στιγμής. Ακόμη και όταν γελάει, ένα κομμάτι του παραμένει σε εγρήγορση.
-Δεν είναι πλούσιος
Σε αντίθεση με το στερεότυπο, το ενοχικό αφεντικό σπάνια σωρεύει πλούτο. Τα χρήματα φεύγουν σε κεράσματα, σε bonus, σε προσπάθειες να κρατηθεί το προσωπικό ικανοποιημένο και ασφαλές. Επίσης, τόση ενοχή, συνήθως οδηγεί και στην έλλειψη εσόδων δεχόμενος μη καλοπληρωμένες δουλειές. Ε, μην τα ξαναλέμε. Φαύλος κύκλος.
-Δεν απολύει
Η απόλυση για το ενοχικό αφεντικό είναι το έσχατο μέτρο που μάλλον τιμωρείται στη μετά θάνατον ζωή με ισόβια κόλαση. Για να φτάσει εκεί, πρέπει να έχει συμβεί κάτι πραγματικά σοβαρό, κάτι που να πλήττει ευθέως την ομάδα, τη λειτουργία της επιχείρησης και σχεδόν ολόκληρη την ανθρωπότητα. Ακόμη και τότε, η απόφαση συνοδεύεται από μεγάλο εσωτερικό βάρος και αμφιβολία.
Καλό ή κακό αφεντικό;
Το ενοχικό αφεντικό δεν είναι κακό αφεντικό. Είναι αφεντικό που δεν έχει συμφιλιωθεί με τον ρόλο του. Που νιώθει ότι χρωστάει σε όλους, ακόμη κι όταν δεν χρωστάει τίποτα. Που διοικεί σαν να ζητάει άδεια. Αν το αναγνωρίσατε, να είστε ευγενικοί μαζί του. Πιθανότατα βασανίζεται ήδη αρκετά. Κι αν δεν το αναγνωρίσατε… μην ανησυχείτε. Εκείνος σίγουρα αναρωτιέται αν σας αδίκησε χωρίς να το καταλάβει.
Υ.Γ. ΜΗΝ ΤΟ ΜΠΕΡΔΕΨΕΤΕ ΜΕ ΤΟ ΧΕΙΡΙΣΤΙΚΟ ΑΦΕΝΤΙΚΟ. Το χειριστικό αφεντικό δεν είναι ενοχικό. Είναι απλά μαλάκας. Λέει «είμαστε οικογένεια», αλλά εννοεί «δουλεύεις Σάββατο». Χρησιμοποιεί τις ενοχές στους άλλους, όχι στον εαυτό του. Σε επαινεί δημόσια και σε καίει ιδιωτικά. Κάνει το πρόβλημα δικό σου, αλλά τη δόξα δική του. Δεν ζητάει συγγνώμη ποτέ. Αν το κάνει, ετοιμάσου – κάτι έρχεται. Ξέρω ότι μπερδεύονται εύκολα. Αλλά οι διαφορές φαίνονται αν έχεις τη διάθεση να ασχοληθείς. Που γιατί να την έχεις; Άσε μας μωρέ. Αφεντικά είναι.
