Το 1962 ο ψυχαναλυτής Eric Berne, εξέδωσε ένα βιβλίο που έμελλε να πουλήσει εκατομμύρια αντίτυπα (σήμερα έχει ξεπεράσει τα 5 εκατομμύρια). Για τον Berne ήταν ένα βιβλίο που απευθυνόταν βασικά σε ειδικούς ψυχικής υγείας, και στο οποίο συνόψιζε τα βασικά σημεία της ανάλυσης την οποία εκείνος θεμελίωσε, της συναλλακτικής. Αντί όμως να ασχοληθούν με το βιβλίο αποκλειστικά οι μυημένοι, άρχισε να διαβάζεται από τον απλό κόσμο λόγω της κατανοητής γλώσσας, της δομημένης ανάλυσης, και του εξαιρετικού χιούμορ με το οποίο ο Berne προσεγγίζει το υποκείμενο, χωρίς όμως να μειώνει ή να κρίνει στιγμή τα παθήματά του.
Η συναλλακτική ανάλυση και οι καταστάσεις του Εγώ κατά Berne
Η ουσία της συναλλακτικής ανάλυσης, είναι η μελέτη των κοινωνικών συναλλαγών και των μοτίβων συμπεριφοράς που ακολουθεί το άτομο στην πορεία της ζωής του με τους ανθρώπους που συναναστρέφεται. Οι συμπεριφορές αυτές, για τον Berne, εξυπηρετούν στο να «πετύχει» το άτομο την επιβεβαίωση ενός συνειδητού ή ασυνείδητου πλάνου ζωής το οποίο έχει ορίσει σε πολύ νεαρή ηλικία. Ουσιαστικά, ενώ η φροϋδική ανάλυση επικεντρώνεται στις εσωτερικές συγκρούσεις, η ανάλυση του Berne καταφέρνει να συνδέσει τις εσωτερικές εμπειρίες με τις διαπροσωπικές συμπεριφορές, δηλαδή τον ψυχολογικό παράγοντα με την κοινωνική πράξη.
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η κατηγοριοποίηση των καταστάσεων του «Εγώ» από τον Καναδό Ψυχαναλυτή, αλλά και η σημειολογία του χαδιού. Σύμφωνα με αυτόν, ο άνθρωπος κινείται σε τρεις καταστάσεις: Γονέας, Παιδί, Ενήλικας, οι οποίες ενυπάρχουν ανά πάσα στιγμή και αναλόγως το ερέθισμα που θα λάβει το άτομο ένα από τα τρία «Εγώ» παίρνει τα ηνία της αντίδρασης. Η αντίδραση βεβαίως, είναι ανάλογη του ego state που θα απαντήσει. Σημειώνεται ότι οι καταστάσεις του Εγώ κατά Berne είναι πραγματικές και παρατηρήσιμες, όχι υποθετικές όπως το Εγώ, το Εκείνο και το Υπερεγώ της Ψυχανάλυσης και γι΄αυτό, αν μπορέσει να τις παρατηρήσει κανείς στον εαυτό του, γίνεται πολύ πιο εύκολο να παρέμβει σε αυτές.
Το «χάδι» ως μορφή επικοινωνίας
Αναφορικά με την έννοια του χαδιού, ο Berne όρισε ως «χάδι» την αναγνώριση που προσφέρουμε ο ένας στον άλλον, κατ΄ αντιστοιχία με το μητρικό χάδι, σημειώνοντας μάλιστα ότι μπορεί να θεωρηθεί δομική μονάδα της επικοινωνίας. Παρότι το χάδι της μητέρας ήταν απτό και κυριολεκτικό, στην ενήλικη ζωή μαθαίνουμε να ανταλλάσσουμε λεκτικά και μη λεκτικά χάδια απαραίτητα για την διατήρηση της ψυχικής υγείας. Παραδείγματος χάρη, σε μια σύντομη, αλλά εγκάρδια «καλημέρα» με τον συνάδελφο στο γραφείο, έχουμε ανταλλάξει μια μονάδα χαδιού. Αν όμως ο δικός μας χαιρετισμός είναι γλυκός και φιλικός, και πάρουμε μια απόμακρη απάντηση, εκεί ξεκινά μια ανισορροπία χαδιών που είναι το έναυσμα για να ξεκινήσει ένα «παιχνίδι». Ο Αμερικάνος ψυχοθεραπευτής C.Steiner είχε συνοψίσει το παραπάνω τονίζοντας ότι: «Τα Παιχνίδια αποτελούν τακτικές εξαναγκασμού για την εξασφάλιση χαδιών, τα οποία παρότι απαραίτητα έχουν γίνει πλέον δυσεύρετα, εξαιτίας ανασταλτικών κοινωνικών και εσωτερικών κανόνων που δεν αφήνουν τους ανθρώπους να τα ανταλλάσσουν απρόσκοπτα και πλουσιπάροχα».
Σ΄αυτό το σπαρταριστό, ευκολοδιάβαστο ανάγνωσμα λοιπόν, ο Berne παρουσιάζει 100 από τα πιο γνωστά συμπεροφορικά Παιχνίδια, με τους αντίστοιχους ρόλους τους, τα κίνητρα, και τους «κανόνες» τους. Στο πλαίσιο αυτό ο αναγνώστης θα αναγνωρίσει πολλά μοτίβα, δικά του και των γύρω του. Ο ίδιος ο Berne, μάλιστα, είχε αναφέρει σε συνέντευξή του ότι υπάρχουν δύο είδη αναγνωστών του βιβλίου: εκείνοι που θα πουν «Κι εγώ το κάνω αυτό», και εκείνοι που θα πουν «Εκείνοι το κάνουν αυτό».
Ένα χαρακτηριστικό Παιχνίδι στα ζευγάρια: «Αν Δεν Ήσουν Εσύ»
Ένα από τα πιο συνήθη παιχνίδια που απαντώνται στα ζευγάρια είναι το «Αν Δεν Ήσουν Εσύ» (ΑΔΗΕ). Το Παιχνίδι παίζεται σε δυάδα. Η κ.Λευκή παραπονιέται πως ο σύζυγός την περιορίζει ως προς τις κοινωνικές της δραστηριότητες κι έτσι δεν είχε ποτέ την ευκαιρία να μάθει χορό που τόσο ήθελε. Όταν η στάση της Λευκής αλλάζει απέναντι στον άντρα της, μετά από ψυχοθεραπεία, εκείνος γίνεται πιο υποχωρητικός και έτσι η Λευκή γράφεται σε μια σχολή χορού, όπου με απόγνωση συνειδητοποιεί ότι φοβάται παθολογικά τις πίστες! Το Παιδί της Λευκής, λοιπόν, είχε πανέξυπνα διαλέξει έναν καταπιεστικό σύντροφο που της πρόσφερε μια πολύ σημαντική υπηρεσία: της απαγόρευε να κάνει κάτι που κατά βάθος φοβόταν, γλιτώνοντάς την μάλιστα και από την συνειδητοποίηση των φόβων της. Εκτός από αυτό το όφελος, η κ.Λευκή «κέρδιζε» και κάτι ακόμα με τούτο το παιχνίδι. Επειδή και οι φίλες της είχαν καταπιεστικούς συζύγους, όταν βρίσκονταν όλες μαζί έπαιζαν το παιχνίδι «Αν Δεν Ήταν Αυτός», αποκτώντας έτσι μια πρώτης τάξεως ασχολία που μάλιστα τις έδενε και μεταξύ τους.
Ο Γιάννης ο Μηλιώκας το περιγράφει γλαφυρά αυτό (ακόμα κι αν δεν το ξέρει) στο στιχάκι του Ροζ: «Κοίτα καλέ που έμπλεξα θα σκάσω απ’ το κακό μου/ πάνω που ετοιμαζόμουνα το ίδιο να σου πω/ βρε αν δε σ’ ερωτευόμουνα θα `κανα το δικό μου/ εγώ να δεις τι θα `κανα μα έλα που σ’ αγαπώ»…
Βρείτε το βιβλίο εδώ
