Κοραή 4: Η ιστορία γράφτηκε στους τοίχους

Ένα υπόγειο στην καρδιά της Αθήνας αφηγείται, ακόμη και σήμερα, την πιο σκοτεινή εποχή της πόλης. Ο Κωνσταντίνος Χατζηεργάτης, υπεύθυνος του χώρου, λειτουργεί σαν κρίκος ανάμεσα στη μνήμη και το παρόν, ξεναγώντας μας στον Χώρο Ιστορικής Μνήμης 1941–1944.

Ο θόρυβος της πόλης φτάνει πνιχτός στην οδό Κοραή 4. Λίγα μέτρα κάτω από την επιφάνεια, οι τοίχοι «μιλούν» με πρόχειρα χαραγμένες λέξεις – λέξεις που για κάποιους ήταν ζήτημα ζωής και θανάτου. Εκεί όπου κάποτε λειτουργούσαν τα κρατητήρια του γερμανικού Φρουραρχείου κατά την Κατοχή, σήμερα στεγάζεται ο Χώρος Ιστορικής Μνήμης 1941–1944. Μια κατάβαση στην ιστορία – κυριολεκτική και συμβολική.

Δεν πρόκειται για μουσείο με τη στενή έννοια. Είναι ένας βιωματικός χώρος, ένας τόπος μνήμης. Και καθοδηγητής μας είναι ο Κωνσταντίνος Χατζηεργάτης – ή, όπως λέει ο ίδιος, «ένας κρίκος ανάμεσα στην ιστορία, στο κτίριο και στους επισκέπτες. Νιώθω ότι ο ρόλος μου είναι να ενώσω τον παρελθόντα χρόνο με τον σημερινό επισκέπτη».

Ο Κωνσταντίνος Χατζηεργάτης βρίσκεται στον χώρο από το 2017, αρχικά μέσω της Εθνικής Ασφαλιστικής, στην οποία ανήκε τότε το κτίριο. Όταν ο χώρος πέρασε στη διαχείριση του Υπουργείου Πολιτισμού και του Δήμου Αθηναίων, συνέχισε να υπηρετεί την ίδια θέση, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της λειτουργίας και των ξεναγήσεων.

Μια ξενάγηση στον χρόνο

Κατεβαίνοντας στο υπόγειο, οι γυμνοί τοίχοι, γεμάτοι ιστορία, προκαλούν αμέσως ένα σφίξιμο στο στομάχι. Στις προθήκες βλέπει κανείς κουτάλια, κονσέρβες, αποτσίγαρα, ένα γράμμα που δεν έφτασε ποτέ στον παραλήπτη του. «Δεν είναι σαν τα κλασικά μουσεία. Δεν βλέπεις τα αντικείμενα από απόσταση. Είσαι μέσα στον ίδιο τον χώρο. Είναι βιωματικό», επισημαίνει ο Κωνσταντίνος.

Το κτίριο του 1938 επιτάχθηκε από τα γερμανικά στρατεύματα αμέσως μετά την είσοδό τους στην Αθήνα, το 1941. Εκεί εγκαταστάθηκε η Kommandantur. Τα υπόγεια μετατράπηκαν σε κρατητήρια. Από εκεί πέρασαν χιλιάδες άνθρωποι – κυρίως Έλληνες αντιστασιακοί, αλλά και Γερμανοί αντιφρονούντες. «Δεν ήταν όπως το κτίριο στην οδό Μέρλιν, δεν ήταν κέντρο βασανιστηρίων. Αλλά υπήρχε απομόνωση, κακομεταχείριση, απειλές. Μερικές φορές και εκτελέσεις. Ήταν κέντρο μεταγωγών – από εδώ σε πήγαιναν αλλού. Και για κάποιους, το “αλλού” ήταν το τέλος».

Το έργο της αποκάλυψης

Μετά τον πόλεμο, τα υπόγεια σίγησαν. Χρησιμοποιήθηκαν για αποθήκευση. Οι τοίχοι είχαν καλυφθεί με ασβέστη – τακτική των Γερμανών για να σβήνουν τα ίχνη τους. Η μεταμόρφωση του χώρου σε Μουσείο ξεκίνησε γύρω στο 1990, αρκετά χρόνια μετά την Κατοχή, και από το 1991 ο Χώρος λειτουργεί επίσημα ως τόπος ιστορικής μνήμης. Ο δεύτερος υπόγειος χώρος είναι ο πιο πλούσιος σε ευρήματα: 239 ονόματα έχουν καταγραφεί στους τοίχους. Καθένα και μια ιστορία που δεν ειπώθηκε αλλού. «Δεν τους επιτρεπόταν να γράφουν. Ήταν επικίνδυνο. Αλλά το έκαναν. Ως πράξη αντίστασης. Για να αφήσουν το στίγμα τους», μου λέει ο Κωνσταντίνος.

Η νέα γενιά ακούει

Η ξενάγηση διαρκεί 35–40 λεπτά. Το Μουσείο δέχεται αρκετούς επισκέπτες, τόσο τον χειμώνα –με πολλά σχολεία να το επισκέπτονται με μαθητές από την ΣΤ’ Δημοτικού και πάνω– όσο και τους καλοκαιρινούς μήνες, όπου εκτός από Έλληνες το επισκέπτονται και πολλοί τουρίστες. Ο Κωνσταντίνος δεν περιορίζεται στις επίσημες ώρες λειτουργίας. Συχνά κάθεται παραπάνω, για να ξεναγήσει όσους δεν πρόλαβαν. Αφιερώνεται στον ρόλο του σχεδόν προσωπικά: «Θέλω να είμαι συνδετικός κρίκος. Ανάμεσα στον χώρο, την Ιστορία και τον επισκέπτη».

Κάποιες επισκέψεις είναι πιο φορτισμένες. Άνθρωποι που ψάχνουν τις ρίζες τους. Που έχουν ακούσει θραύσματα ιστοριών για συγγενείς που κρατήθηκαν εκεί. «Μια γυναίκα μου είπε ότι εδώ ήταν ο παππούς της. Ένας άλλος επισκέπτης μου είχε πει ότι εδώ ήταν ο θείος τους που μάλιστα θυμόταν επέζησε τελικά ακόμη και από στρατόπεδο συγκέντρωσης. Κάποιοι δεν στάθηκαν τόσο τυχεροί. Ήταν και θέμα τύχης – ποιος θα επιζούσε».

Η σημασία της δωρεάν εισόδου

Αν και έχουν ακουστεί προτάσεις για καθιέρωση εισιτηρίου ο Κωνσταντίνος πιστεύει «ότι δεν πρέπει να εξακολουθήσει να μην υπάρχει εισιτήριο. Είναι θέμα ιστορικής μνήμης. Όλοι πρέπει να έχουν πρόσβαση. Χωρίς εμπόδια». Η Αθήνα έχει κι άλλους τέτοιους χώρους. Κρυμμένους, σιωπηλούς, ξεχασμένους. Κάποιοι δεν έχουν ποτέ ανοίξει στο κοινό. Είναι σαν να μην αντέχουμε να θυμόμαστε. Στην Κοραή 4, όμως, η μνήμη έχει φωνή. Και άνθρωπο να τη μεταφέρει. «Είναι σημαντικό που αυτός ο χώρος λειτουργεί. Άλλοι έχουν αφεθεί. Δεν τους δόθηκε φροντίδα».

Μια ήσυχη επιμονή

Το κτίριο, χτισμένο το 1938, στέκει πάνω από έναν από τους πιο φορτισμένους υπόγειους τόπους της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Σήμερα εντάσσεται στα πολιτιστικά προγράμματα και τις επετειακές δράσεις του Δήμου Αθηναίων. «Έχουν γίνει και παραστάσεις εδώ. Μικρές, σύντομες», συμπληρώνει ο Κωνσταντίνος, ο οποίος παραμένει, φρουρός μιας εποχής που δεν μπορεί να ξεχαστεί. Ίσως γιατί, όπως λέει, εδώ κάνει «κάτι που τον αφορά».