Λίγες μέρες πριν τους μετά μουσικής εορτασμούς για την τριακονταετή πορεία του, ο Ενδελεχής και Ευδαίμων Δημήτρης Μητσοτάκης απαντά στις ερωτήσεις μας.
Ο Δημήτρης Μητσοτάκης γιορτάζει 30 χρόνια «από τους Ενδελέχεια εώς σήμερα» σε μια νύχτα – γιορτή για τραγούδια που δεν παλιώνουν στο θέατρο Ρεματιάς Χαλανδρίου. Με την αφορμή αυτή, ο γνωστός ροκ τραγουδοποιός μίλησε στο Η Πόλη Ζει για μπάντες και solo, για συνέπεια και ασυνέπεια, για τη φθορά και τα πιθανά αντίδοτα του φόβου της. Ραντεβού ξανά μια μέρα πριν την έναρξη της σχολικής χρονιάς, στις 10/9, στην αγαπημένη Ρεματιά.
Διατηρούσα την αίσθηση ότι η Ρεματιά αποτελεί κάτι σαν στέκι σου τα τελευταία χρόνια. Νομίζω όμως πως δεν έχεις παίξει και τόσες φορές εκεί…
Παίξαμε πέρσι στο Φεστιβάλ της Ρεματιάς και είχα παίξει και μια φορά παλιότερα με τους Ενδελέχεια. Φέτος θα παίξω επίσης, σε πολύ λίγες μέρες. Πιο πολύ έχω παίξει, ας πούμε στην Τεχνόπολη, παρά στη Ρεματιά.
Τι θα δούμε ακριβώς εκεί πέρα, λοιπόν, στις 10/9, όπου γιορτάζεις και τα 30 χρόνια σου στα stages;
Θα είναι μια μεγάλη συναυλία. Συμμετέχουν μουσικοί με τους οποίους συνεργάζομαι χρόνια (ο Γιώργος Κανακίδης στα τύμπανα, ο Παντελής Πέτρου μπάσο, ο Δημήτρης Κοσκινάς ηλεκτρική κιθάρα, ο Οδυσσέας Τζιρίτας ηλεκτρική κιθάρα και διάφορα έγχορδα λαϊκά, ο Κυριάκος Πέτρου στο βιολί και η Ελένη Φουρλάνου στα πνευστά και στη βιόλα, η Ιόμη στα φωνητικά) και, φυσικά, φίλοι καλλιτέχνες-τραγουδιστές που θα εμφανιστούν. Θα έχει και μια συμμετοχή η Χάρις Αλεξίου, όχι μέσω της φυσικής της παρουσίας, αλλά θα μας χαρίσει κάτι εκείνη τη βραδιά. Δεν θέλω να πω κάτι προς το παρόν, θα το δουν και θα το ακούσουν όσοι έρθουν στις 10 Σεπτέμβρη.
Σ’ αρέσει η περίοδος που προηγείται μιας συναυλίας; Αυτός ο μικρός οργανωτικός πανζουρλισμός; Ή σε αγχώνει;
Με αγχώνει, γιατί θέλει τρομερή οργάνωση και έχει πολύ τρέξιμο. Όλες αυτές οι πρόβες, και με τους μουσικούς και με τους 15 καλεσμένους. Έχω στο νου μου, ξέρεις, να περάσουν όλοι καλά, να πάνε όλα σωστά, να είμαστε εμείς καλά προετοιμασμένοι, να μην νιώσουν αμήχανα οι καλεσμένοι, είναι μία σειρά πραγμάτων. Ευτυχώς, έχω τους ανθρώπους που με βοηθάνε σε όλο αυτό, αλλά δεν παύει να βαραίνει κι εμένα.
Υπάρχει κάποια συναυλία που δεν θα μπορέσεις να ξεχάσεις ποτέ στη ζωή σου;
Είναι πολλές οι συναυλίες, αλλά μια γρήγορη σκέψη που κάνω αυτή τη στιγμή είναι η περίοδος της πρώτης επιτυχίας με τους Ενδελέχεια, εκεί στο ’97-’98. Οι πρώτες συναυλίες που άρχισαν να γίνονται sold out και μας είχαν βρει απροετοίμαστους απέναντι σε όλο αυτό το μπαμ, γιατί δεν ξέραμε τι ήταν αυτό το πράγμα, ήταν και είναι κάτι σημαντικό. Λέγαμε «για εμάς έχει έρθει όλος αυτός ο κόσμος;» Νομίζαμε είχαν έρθει για άλλους… Μια εμβληματική συναυλία που δεν θα ξεχάσω είναι το Rockwave το 1998, στο οποίο είχαμε συμμετάσχει τότε στη Φρεαττύδα, που ήταν κι αυτό για εμάς κάτι πρωτόγνωρο, καθώς μπαίναμε στις τάξεις των επιτυχημένων συγκροτημάτων, ας πούμε.
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση του να έχει κανείς μπάντα; Πρέπει να είναι και μεγάλο ζόρι, εκτός από μια χαρούμενη, συνεργατική συνθήκη.
Οι Ενδελέχεια λειτούργησαν ως μπάντα και θα σου απαντήσω από αυτήν την εμπειρία. Οι Ευδαίμονες, το επόμενο σχήμα, λειτουργούσαν κάπως διαφορετικά. Τα παιδιά ήταν μόνιμοι συνεργάτες, αλλά ουσιαστικά ήταν οι μουσικοί μου, δεν ήμασταν συγκρότημα όπως με τους Ενδελέχεια. Το ίδιο συμβαίνει και τώρα με τα παιδιά που έχω στην ορχήστρα. Αυτό είναι κάτι που επιδίωξα μετά από 17 χρόνια στους Ενδελέχεια, μιας που, όπως είπες κι εσύ, το συγκρότημα έχει και τα καλά έχει και τα κακά του. Είναι, ας πούμε, μια δυνατή ομάδα που μπορεί να αντιμετωπίσει προκλήσεις και συγκρούσεις και ανθρώπους που έρχονται να σε εκμεταλλευτούν (υπάρχουν πολλοί τέτοιοι, ειδικά όταν ανεβαίνεις), από την άλλη έχει κάτι το δυσκίνητο. Για να παρθεί μια απόφαση, πρέπει να γίνει συμβούλιο, περνάει καιρός, χάνεται ίσως χρόνος. Καμιά φορά παίρναμε αρνητικές αποφάσεις, λόγω έλλειψης χρόνου για να το συζητήσουμε. Όταν είσαι μόνος σου, είναι κάπως αλλιώς. Και πάλι συζητάς, αλλά τις αποφάσεις τις παίρνω εγώ. Εννοώ, κυρίως, για το αν θα παίξω, για το πού θα παίξω.
Σου λείπει η εποχή των Ενδελέχεια;
Δεν μου αρέσει καθόλου να νοσταλγώ. Καλλιτεχνικά, η νοσταλγία σε εμένα αποπνέει παραίτηση. Ότι έχω αράξει στις δάφνες του παρελθόντος και είμαι εκεί. Εγώ είμαι εδώ, διαρκώς ενεργός, κάνω πράγματα. Η περίοδος των Ενδελέχεια ήταν μια ωραία περίοδος, αλλά έχει τελειώσει.
Για τη συναυλία της Ρεματιάς, διαβάζω στο δελτίο τύπου μια ωραία φράση. «Μια νύχτα – γιορτή για τραγούδια που δεν παλιώνουν». Παρατηρώ ότι όλο και πιο νέα παιδιά προσέρχονται, τελευταία, στον χώρο της ροκ, μετά από εποχή που αυτό δεν συνέβαινε ιδιαίτερα. Δηλαδή, παιδιά αγέννητα όταν ξεκινούσαν διάφορα συγκροτήματα και όταν γράφονταν τραγούδια που ακούγονται μέχρι σήμερα. Το έχεις εντοπίσει εσύ αυτό;
Μου κάνει μεγάλη εντύπωση, γιατί, πράγματι, αυτό δεν συνέβαινε συνέχεια. Είχε γίνει μια μεγάλη κοιλιά στο πράγμα από άποψη ηλικιών στις συναυλίες, ας πούμε. Τα τελευταία χρόνια, αυτό έχει αλλάξει και το συζητάμε και με άλλους μουσικούς και γκρουπ, τους Magic de Spel. Ίσως έχει να κάνει με την αλήθεια των τραγουδιών που έχουν μιλήσει στην ψυχή κάποιων ανθρώπων. Τέτοια τραγούδια επανέρχονται. Οι νέοι ψάχνουν την αλήθεια, αναζητούν τι είχε συμβεί μουσικά τα προηγούμενα χρόνια και, πολλές φορές, γοητεύονται. Η δική μου η γενιά, για παράδειγμα, έψαξε πάρα πολύ πίσω στις ηχογραφήσεις των ρεμπέτικων τραγουδιών. Μιλάω για τις πρώτες ηχογραφήσες που δεν τις είχαν, πιθανόν, ούτε οι γονείς μας.
Ναι, και έχεις ασχοληθεί κι εσύ προσωπικά με το ρεμπέτικο.
Όταν εμφανίστηκαν οι πρώτες ηχογραφήσει των ρεμπέτικων σε δίσκους βινυλίου, με έξι τραγούδια από την μια και έξι από την άλλη, εγώ προσωπικά ένιωσα πως ανακάλυψα την Αμερική. Ήξερα τα περισσότερα τραγούδια από επανεκτελέσεις, αλλά δεν τα είχαμε ακούσει ποτέ όπως πρωτοηχογραφήθηκαν. Όπως τις είχαν ακούσει οι παππούδες μας, ας πούμε. Κάπως έτσι, βλέπω, τηρουμένων των αναλογιών φυσικά, αυτό που συμβαίνει με τα ροκ γκρουπ σήμερα.
Πώς και δεν εξέλιξες μια μουσική γλώσσα δική σου πιο ελληνοπρεπή, πιο λαϊκότροπη; Λόγω αυτής σου της αγάπης για το ρεμπέτικο, ας πούμε…
Μες στη δημιουργία μου υπάρχει αυτό που λες, απλώς δεν είναι προφανές. Δεν θα έγραφα ποτέ ένα αμιγώς λαϊκό τραγούδι. Μπορεί να γράψω κάτι που να έχει στοιχεία, μιας που έχω σπουδάσει (και διδάξει) το είδος αυτό. Μες στη δική μου τη δημιουργία δεν θα ήθελα να μιμηθώ ένα στιλ που έχει παρέλθει. Θεωρώ πιο τίμιο και πιο γοητευτικό το να ενσωματώσεις στοιχεία του. Αυτό προσπαθώ να κάνω, τόσο μουσικά, όσο και στιχουργικά.
Ποια άλλα στοιχεία, μουσικά και εξωμουσικά, επηρέασαν το δικό σου καλλιτεχνικό και δημιουργικό σύμπαν;
Έχω αρκετές επιρροές από την τζαζ και την μπλουζ μουσική, την οποία επίσης έψαξα και αναζήτησα στις πηγές της, ως νέος. Ακόμα, από την μπητ λογοτεχνία και ποίηση. Ένα μεγάλο σχολείο για μένα υπήρξε η στιχουργική του Ντίλαν – έχω σχεδόν όλα του τα άλμπουμ, τα οποία ως έφηβος άκουγα με ανοιχτό το βιβλίο με τη μετάφραση μπροστά μου. Λέξη λέξη, μελέτη, κανονικά. Κινηματογράφο έχω δει πάρα πολύ και συνεχίζω να βλέπω. Πηγαίνω, ας πούμε, δυο τρεις φορές την εβδομάδα. Δεν έχω κολλήματα, θα δω οτιδήποτε μου φαίνεται ενδιαφέρον, αν και πιο δύσκολα επιλέγω το boxoffice, γιατί βαριέμαι να βλέπω ιστορίες που ξέρω πού θα καταλήξουν. Αυτό που ζητάμε από την τέχνη, νομίζω, είναι να μας εκπλήξει, να μας ταρακουνήσει, να μας δείξει έναν άλλον κόσμο που δεν τον έχουμε υποψιαστεί. Αυτό είναι ένα από τα προσωπικά μου, τουλάχιστον, κριτήρια.
Πόσο πολιτικός πρέπει ή δεν πρέπει να είναι ο καλλιτέχνης;
Η τέχνη δεν γίνεται να μην είναι πολιτική. Από τη στιγμή που μιλάς για πράγματα που έχουν να κάνουν με τον άνθρωπο, παίρνεις πολιτική θέση. Ξεκάθαρα. Ή θα πάρεις, λοιπόν, θέση υπέρ του κατεστημένου σιωπώντας ή λέγοντας πως όσα ζούμε είναι καλά και ας κοιτάξει ο καθένας τη ζωή του και τη δουλειά του, ή θα υπογραμμίσεις με την τέχνη σου κάποια κακώς κείμενα και θα εκφράσεις πράγματα που σε ενοχλούν ή που θες να αλλάξουν, γιατί θεωρείς ότι αν αλλάξουν, θα είναι καλύτερα για όλους. Δεν μιλώ για κόμματα, μιλώ για ιδεολογίες και για πολιτική στάση.
Βλέπεις πάντοτε συνέπεια σε καλλιτέχνες που έχουν ένα πολιτικό λόγο στην τέχνη τους, αλλά στη ζωή τους μοιάζει να λειτουργούν τελείως αλλιώς;
Πολλή συνέπεια βλέπω σίγουρα από τους καλλιτέχνες που δεν τους αρέσει να συγκρούονται με την εξουσία. Είναι συνεπέστατοι στη σιωπή τους. Έχουν επιλέξει να μην μιλούν για πράγματα που καίνε, να μην στενοχωρούν κανέναν και το κάνουν συνειδητά εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Ειλικρινά, τους θαυμάζω!
Ποιες προσδοκίες της δικής σου γενιάς, που συνδέθηκαν και με τη μουσική που ακούγατε και που φτιάξατε, διαψεύστηκαν και ματαιώθηκαν; Πολιτικά, υπαρξιακά…
Η πιο μεγάλη διάψευση που βιώσαμε προήλθε από την ίδια μου τη γενιά. Όταν η γενιά μου ήρθε στα πράγματα, συνέχισε να αναπαράγει την παθογένεια των προηγούμενων. Εμείς οι οραματιστές και οι ρομαντικοί ιδεολόγοι, λοιπόν, είδαμε ότι δεν άλλαξε τίποτα. Και ως γονείς δεν αλλάξαμε πολλά πράγματα, γίναμε υπερπροστατευτικοί, προσπαθώντας να κάνουμε τι; Εγκλωβίσαμε τα παιδιά μας σε ένα σωρό φόβους και ψυχοσύνδρομα, από τα οποία, για να απαλλαγούν, χρειάζονται διαρκή ψυχική υποστήριξη.
Πάντοτε, εκτός από το συλλογικό, υπάρχει και το ατομικό. Όχι η καραμέλα η κυβερνητική, περί ατομικής ευθύνης, δεν μιλώ για αυτό. Μιλώ καθαρά ψυχολογικά: είμαστε υπεύθυνοι καθένας για τις πράξεις του. Εσύ πώς το πραγματώνεις αυτό; Ως Δημήτρης;
Πέραν του ότι προσπαθώ να είμαι συνεπής στις ιδέες μου ως μουσικός, ως καλλιτέχνης, ως πατέρας, ως σύντροφος και φίλος. Θέλω να κάνω όσα λέω και σκέφτομαι. Βασικά, με οδηγεί στη ζωή μου η αλήθεια. Επιδιώκω αληθινές σχέσεις. Αυτό είναι και το μόνο πράγμα που απαίτησα και απαιτώ από τις κόρες μου. Η αλήθεια είναι κάτι που προστατεύει τις ανθρώπινες σχέσεις. Είναι ένα είδος πυξίδας που τις οδηγεί.
Η πιο ευτυχής εκδοχή του εαυτού σου είναι η καλλιτεχνική; Ή η αμιγώς ανθρώπινη, η προσωπική, η ερωτική, η κοινωνική; Μήπως αυτά είναι ένα;
Η καλλιτεχνική εικόνα έχει και μια δημόσια αίσθηση – το stage, οι συναυλίες. Αυτό είναι άλλο πράγμα από την υπόλοιπη υπόσταση. Όταν βγαίνεις και παίζεις, δεν είναι μια προσωπική στιγμή. Δεν έχει καμία σχέση με το να μαζέψω πέντε φίλους στο σπίτι και να τα πιούμε. Ή με το να πάω ένα ταξίδι με τη γυναίκα μου ή την αγαπημένη μου. Δεν ξέρω αν είναι ένα όλα αυτά, ξέρω ότι είναι τελείως διαφορετικά πράγματα.
Αυτή την περίοδο της ζωής σου τι μουσική ακούς;
Κυρίως ορχηστρική μουσική: από κλασική μέχρι τζαζ. Μου αρέσει να βρίσκω χρόνο να κάθομαι στο στερεοφωνικό, γιατί δεν μπορώ να ακούω μουσική από το κινητό. Νιώθω ότι είναι μια πολυτέλεια να βρίσκω τον χρόνο να το κάνω αυτό, γιατί καμιά φορά το διαρκές τρέξιμο γύρω από τις πολλαπλές ενασχολήσεις μου δεν το επιτρέπει.
Τι άλλο είναι πολυτέλεια για σένα;
Πολυτέλεια είναι οτιδήποτε δεν μπορούμε να έχουμε εύκολα. Το να κανονίσεις αυθόρμητα κάτι απολαυστικό, ας πούμε. Να πούμε σήμερα ότι βρισκόμαστε αύριο και να συμβεί. Όσο περνάνε τα χρόνια και αυξάνουν οι ευθύνες, τόσο πιο δύσκολο είναι να συμβούν όλα αυτά, γιατί απαιτούν όλο και περισσότερη οργάνωση. Ακόμα και οι διακοπές μας ή μια απλή έξοδος, μια συνάντηση με φίλους.
Ποια η σχέση σου με τον χρόνο;
Η φθορά με τρομάζει πάρα πολύ. Δεν μπορώ να εξοικειωθώ μαζί της. Είναι παντού η φθορά. Έχω γράψει ολόκληρο κείμενο, στην συλλογή διηγημάτων μου Τα σκισμένα Ημερολόγια, λέγεται «περί φθοράς». Ίσως για να ξορκίσω αυτόν το φόβο. Δεν βρίσκω, όπως άλλοι, κάτι γοητευτικό στην φθορά, γιατί δεν σταματά, είναι ανίκητη και αέναη. Ξέρουμε όλοι την κατάληξή της. Ένα ωραίο παραμυθάκι, από το οποίο πιάνομαι κι εγώ καμιά φορά και το λέω και σε άλλους ανθρώπους, είναι να νιώθουμε τυχεροί για εδώ που έχουμε φτάσει, γιατί οι άτυχοι δεν κατάφεραν να φθάσουν. Δεν κατάφεραν να φθαρούν.
Τι άλλα περιμένουμε από σένα, σε αυτό το ταξίδι της φθοράς που μπορεί να σε φοβίζει, αλλά δείχνεις να νικάς;
Ετοίμαζα πολύ καιρό αυτήν τη συναυλία. Ετοιμάζεται να ξανανέβει η Μπουμπού, το θεατρικό που βασίζεται στην ομώνυμη νουβέλα μου, στα τέλη του Σεπτεμβρίου. Παράλληλα, όποτε βρίσκω χρόνο πηγαίνω στούντιο και γράφω τα επόμενα σινγκλάκια. Σήμερα, έψαχνα κάποιες συγχορδίες, λίγο πριν έρθω εδώ.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι είσαι ευδαίμων. Ότι κάνεις αυτό που αγαπάς.
Με θεωρώ τυχερό που βιοπορίζομαι από ό,τι αγαπάω, σε μια χώρα που κάνει τα πάντα για να καταστρέψει τους καλλιτέχνες, το καλλιτεχνικό έργο και την τέχνη γενικότερα. Την περίοδο, ειδικά, της κρίσης και του κορωνοϊού το βιώσαμε στο πετσί μας. Πολλοί φίλοι καλλιτέχνες άλλαξαν επάγγελμα. Θεωρώ ότι η κάστα που έχουμε για κυβέρνηση κάνει τα πάντα για να καταργήσει, αν είναι δυνατόν, την έκφραση, την τέχνη. Γιατί, πολύ απλά, η εξουσία δεν θέλει σκεπτόμενους, ελεύθερους ανθρώπους. Δεν ξέρω αν είναι εύκολο το έργο τους, υπάρχει μια αντίσταση. Αλλά δεν ξέρω για πόσο ακόμα θα αντέχουμε κόντρα στα συστημικά media, ας πούμε, που εξυπηρετούν άλλα πράγματα και δεν επιτρέπουν χώρο και χρόνο σε φωνές που αντιτίθενται στο κατεστημένο. Δεν το θυμάμαι ποτέ αυτό το πράγμα τόσο έντονα και, συγχρόνως, τόσο περασμένο ως νορμάλ, με μια λογική που σιχαίνομαι: «Αυτά θέλει ο κόσμος».
Info:
Ο Δημήτρης Μητσοτάκης επιστρέφει στη Ρεματιά Χαλανδρίου, την Τετάρτη 10 Σεπτεμβρίου, σε μια συναυλία-γιορτή για όλα όσα καταφέραμε να κρατήσουμε ζωντανά, για όσα γράφτηκαν για να ακουστούν δυνατά, κι άλλοτε πάλι σαν ψίθυρος και σαν εξομολόγηση. Μαζί του θα βρεθούν παλιοί συνοδοιπόροι από την εποχή των Ενδελέχεια και νέοι φίλοι, μουσικοί και τραγουδιστές από τις τελευταίες του συνεργασίες, για να ενώσουν φωνές και όργανα σε αυτή τη βραδιά που δεν θα μοιάζει με καμία άλλη.
Φιλική συμμετοχή (αλφαβητικά):
Αυγερινή Γάτση, Σπύρος Γραμμένος, Χριστόφορος Ζαραλίκος, Θραξ Πανκc, Παναγιώτης Κατσιμάνης (Ενδελέχεια), Καίσαρας Κίκης, Γρηγόρης Κλιούμης (Υπόγεια Ρεύματα), Κοινοί Θνητοί, Αλέξανδρος Κτιστάκης, Εύα Λαύκα (Ευδαίμονες), Δημήτρης Λεοντόπουλος (Ενδελέχεια), Magic De Spell, Σαββέρια Μαργιολά, Δημήτρης Μυστακίδης, Μάρθα Φριντζήλα, Χαονία
