Οι βελονιές της Διονυσίας Παπαδοπούλου ενώνουν το χθες με το σήμερα

Η έκθεση κεντημάτων «Νήμα, Βελόνα, Σταυρός» έρχεται στο Βρυσάκι υποσχόμενη συγκίνηση και ιεροτελεστία.

Σε μια εποχή που όλα κινούνται αδιάκοπα και το βλέμμα συχνά χάνει το βάθος του, η Διονυσία Παπαδοπούλου διαλέγει με επίγνωση ένα διαφορετικό τέμπο: τον αργό, σιωπηλό ρυθμό της βελονιάς.

Με κάθε σταυροβελονιά, μετατρέπει τον χρόνο σε άσκηση υπομονής, προσεκτικής παρατήρησης και εσωτερικού στοχασμού, συνομιλώντας με τα υφάσματά της όπως θα ξεφύλλιζε κανείς ένα παλιό, αγαπημένο οικογενειακό άλμπουμ. Στην έκθεσή της «Νήμα, Βελόνα, Σταυρός», μάς καλεί να περιηγηθούμε στον δικό της οπτικό κόσμο, εκεί όπου το κέντημα δεν είναι απλώς μια δεξιότητα, αλλά ένας αόρατος διάδρομος που συνδέει γενιές, αφηγήσεις, μνήμες και συναισθήματα. Λίγο πριν τα εγκαίνια στο Βρυσάκι, συζητήσαμε μαζί της για τη μυστική ζωή των κεντημάτων, για το πώς το παλιό μπορεί να ανασάνει μέσα σε ένα νέο βλέμμα, αλλά και για τον δικό της τρόπο να διασώζει εκείνα τα αθόρυβα τεκμήρια που, ακόμα και σήμερα, υφαίνουν το νήμα μιας συλλογικής, διαρκώς μεταβαλλόμενης ελληνικότητας.

Ποια ήταν η πρώτη βελονιά που θυμάστε να αφήνει το ίχνος της στον καμβά σας;

Η πρώτη βελονιά ήταν σε μικρή ηλικία, με τη καθοδήγηση της μητέρας μου. Στόχος μου ήταν να συμμετάσχω και εγώ στην απογευματινή «ιεροτελεστία» των εβδομαδιαίων συναντήσεων των φίλων της μαμάς μου, όπου με τη συνοδεία φρέσκο ψημένου καφέ, παγωμένου νερού και γλυκών του κουταλιού ανέλυαν κάθε τι που μπορούσε να φανταστεί κάθε ένας μας ως απλά καθημερινά πράγματα. Καθισμένες κυκλικά, αντάλλασσαν σχέδια κεντημάτων, συνταγές μαγειρικής και λογοτεχνικά βιβλία με μεγάλη χαρά.

Πόσο διαφορετικά μετράει τον χρόνο το κέντημα σε σχέση με την καθημερινότητα της πόλης που μας καταναλώνει με ιλιγγιώδη ταχύτητα;

Το κέντημα είναι η βάρκα που σε παίρνει μακριά από κάθε τι. Μέσα από το κέντημα, η κεντήστρα επιλέγει να ονειρεύεται, να σκέφτεται αλλά και να προγραμματίζει με αργούς ρυθμούς και απόλυτη συγκέντρωση το κάθε τι. Εμένα με βοήθησε να ξεπερνάω την αγχωτική καθημερινότητα της πόλης, να παρατηρώ τα χρώματα της φύσης με μεγαλύτερο ενδιαφέρον και να ταξιδεύω ακούγοντας παράλληλα ραδιόφωνο.

Η βελόνα σας λειτουργεί σαν εργαλείο σύνδεσης με τη γυναικεία κληρονομιά, με την Ελλάδα εν γένει ή μήπως, τελικά, αποτελεί περισσότερο τρόπο προσωπικής σας αυτο-ψυχοθεραπείας;

Σε πρώτη ανάγνωση θα έλεγα ότι είναι ψυχοθεραπεία. Με τα χρόνια όμως, ένιωσα την ανάγκη να ξαναδώσω φωνή σε όλες αυτές τις άξιες γυναίκες του παρελθόντος. Μέσα από μια καταπιεστική διαδικασία εκμάθησης κεντήματος με μοναδικό σκοπό να φτιάξουν την προίκα τους, που θα τους έδινε μεγαλύτερη «αξία» σε μια ανδροκρατούμενη κοινωνία, έβρισκαν τόση ομορφιά και αισθητική και την εξέφραζαν με τη βελόνα τους. Αισθάνομαι την υποχρέωση να δείξω σε όλους αυτή την αισθητική της Ελλάδας και να βοηθήσω να μάθουν και οι νέες γενιές να αγαπάνε την κληρονομιά μας και να την αναδεικνύουν.

Υπάρχουν εικόνες από τις λαογραφικές συλλογές ή από τις επισκέψεις σας σε μουσεία που ακόμη σας στοιχειώνουν και ζητούν ερμηνεία μέσα από τα χέρια σας;

Όλα τα αγαπώ γιατί αφηγούνται ιστορίες. Δράκοι και φυτά, άνδρες και γυναίκες κεντημένοι σαν βασιλιάδες και βασίλισσες με περίτεχνα καπέλα και σκουφιά. Στο ίδιο πανί απλά μικρά καράβια και πουλιά με ευφάνταστα χρώματα να σου εξιστορούν παραμύθια μακρινά. Όσες φορές και να επαναλάβω κάποιο μοτίφ με λίγο διαφορετικό χρώμα ή υλικό ξαναγεννιέται με άλλη οπτική.

Πώς προέκυψε η σύλληψη και η επιθυμία της έκθεσης αυτής στο Βρυσάκι;

Η έκθεσή οφείλεται σε τρείς εξαίρετες γυναίκες. Η κ. Εβίτα Σκουρλέτη (φωτογράφος) με τη φωτογραφία της, η κ. Μαρίκα Αρβανιτοπούλου (Επικοινωνία Πολιτισμού) με το λόγο της και την πρότασή της να επικοινωνήσω με την κ. Ίριδα Κρητικού (Ιστορικού και Κριτικού Έργων Τέχνης) έκαναν το όραμά μου πραγματικότητα. Σκοπός της έκθεσης είναι να αποκτήσουμε όλοι μια διαφορετική ματιά για το παραδοσιακό κέντημα. Να αγαπήσουμε και να φροντίσουμε την πολιτιστική μας κληρονομιά αναγεννώντας την και φέρνοντας την στο σήμερα. Το Βρυσάκι, νομίζω ότι είναι ο τέλειος χώρος για να επιτευχθεί αυτό. Νέα παιδιά με ένα ποτό στο χέρι θα συνδεθούν με κεντήματα με παραδοσιακά μοτίφ, αλλά με μία φρέσκια ματιά…

Τι σας μαθαίνουν, αλήθεια, τα «λάθη» στο κέντημα; Υπάρχουν τελικά καλλιτεχνικά σφάλματα ή απλώς… εναλλακτικές διαδρομές νήματος;

Τα λάθη σε μαθαίνουν πολλά. Σε εκπαιδεύουν στην υπομονή, στην κατανόηση ότι όλα διορθώνονται και ξανά γίνονται και άμα δεν ξαναγίνονται πρέπει να βρεις το τρόπο να τα κάνεις να φαίνονται σωστά γιατί πραγματικά στη ζωή δεν υπάρχει τίποτα λάθος, απλά διαφορετική ματιά και στάση ζωής.

Μπορεί, κατά την άποψή σας, η σταυροβελονιά να έχει πολιτική διάσταση σήμερα;

Τη σταυροβελονιά μπορείς να τη δεις με δύο τρόπους. Λοξά ως επίθεμα στα τραύματά μας, αλλά και ως σταυρός σε τόπους μαρτυρίου. Είναι πολιτική θέση και στάση ανάλογα με το λόγο του κάθε κεντητή. Ακόμα και η δυνατότητα σήμερα της εκμάθησης σταυροβελονιάς από άνδρες είναι κατ’ εμένα μια πολιτική θέση.

Υπάρχουν σχέδια που έχετε κρατήσει μόνο για εσάς, σαν μικρά κρυμμένα, προσωπικά σας φυλαχτά;

Υπάρχουν κεντήματα που δεν τα εκθέτω εύκολα, όπως το κέντημα που με συντρόφευε κατά τη διάρκεια της δίδυμης κύησής μου. Είναι ένα κέντημα που αγαπώ πολύ, όμως μου θυμίζει και το φόβο, το κλάμα και την απογοήτευση που είχα νιώσει μέχρι να επιτευχθεί αυτή. Είναι η «κληρονομία» προς τους γιούς μου Αρχοντέλη και Ανδρέα, που δεν μπορούν να το έχουν ο κάθε ένας μόνος του, μόνο μαζί, όπως θα ήθελα να πορευτούν και στην ζωή τους.

Αν το κέντημά σας ήταν ήχος, τι θα ακούγαμε; Ψίθυρους, πανηγύρια ή το τίποτα του απογεύματος που η βελόνα μπαίνει και βγαίνει στον αέρα;

Το κέντημα μου έχει ήχο, μυρωδιά και αφή. Είναι το θρόισμα των φύλλων ανακατεμένο με τον ήχο ένας τρανζίστορ, είναι η μυρωδιά των γιασεμιών και των γεμιστών που ψήνονται στο φούρνο, είναι το άγγιγμα τροφαντών χεριών με λεκέδες από την ηλικία και με ζεστασιά που μπορεί να θεραπεύσει κάθε πληγή και πόνο.

Ποιο είναι το πιο προσωπικό σας σχέδιο μέχρι σήμερα; Εκείνο που σας πλημμύρισε περισσότερο σαν δημιουργική καταβύθιση και εκείνο που, ας πούμε ίσως λιγάκι ακραία, θα σώζατε από μια πυρκαγιά;

Αυτό που θα έσωζα δεν είναι κάποιο δικό μου, είναι ένα κέντημα της μητέρας μου: ένας τσεβρές με λουλούδια που τον έχει κεντήσει μόνο με χρυσή κλωστή. Περίτεχνες συνθέσεις με λουλούδια και περικοκλάδες γεμίζουν τις δύο άκρες του κεντήματος. Μέσα σε αυτό, εγώ βλέπω όλη την παιδική μου ηλικία, την οικογένεια μου χωρίς τις απώλειες της και νομίζω ότι με αυτό ξαναγίνομαι παιδί.