Υπάρχουν βιβλία που σε ταξιδεύουν σε τόπους, κι άλλα που σε ταξιδεύουν στα πιο ανθρώπινα. Το «Δυτικά της Σαντορίνης» της Κωνσταντίνας Μόσχου, από τις εκδόσεις BELL, ανήκει κατά κάποιον τρόπο και στις δύο κατηγορίες.
Η Θηρασιά, απλή κι ανέγγιχτη, γίνεται όχι απλώς σκηνικό, αλλά ένας από τους ήρωες της ιστορίας. Εκεί συναντάμε τη Φρασουά, μια γυναίκα που έχει φτάσει τα 120 χρόνια ζωής.
Ανάμεσα στον ρεαλισμό και στον μαγικό ρεαλισμό, η Μόσχου στήνει μια ιστορία γεμάτη αντιθέσεις: ορθολογισμός κι ευαισθησία, παρελθόν και παρόν, μύθος και πραγματικότητα.
Μιλήσαμε μαζί της για την έμπνευση πίσω από το βιβλίο, για το πώς η ζωή και η λογοτεχνία συνομιλούν, αλλά και για το τι σημαίνει τελικά να ζει κανείς «καλά».
Αν κάποιος έμενε μόνο στον τίτλο, θα είχε την αίσθηση κάποιας…ταξιδιωτικής περιπέτειας. Ξεκινώντας το όμως, καταλαβαίνει πως το τοπίο της Θηρασιάς μοιάζει να είναι κι αυτό ένας από τους ήρωες ιστορίας. Ποια είναι η σχέση σας με τη Σαντορίνη και τη Θηρασιά; Πώς διαλέξατε το συγκεκριμένο νησί για να πείτε την ιστορία σας;
Πραγματικά ο τίτλος σε προδιαθέτει για περιπέτεια, και τελικά είναι μια περιπέτεια ζωής, της ζωής της Αθανασίας Ζάννου ή αλλιώς Φρασουά, η οποία καταλήγει στα γεράματά της στη Θηρασιά, στο νησί με τη φυσική ανεκμετάλλευτη ομορφιά. Όλα τα κεφάλαια είναι στατικά, στο νησί αυτό, δεν απομακρυνόμαστε παρά μόνο μέσα από τις αφηγήσεις των ηρώων.
Η Θηρασιά έγινε το σκηνικό του βιβλίου έτσι ώστε να αναδειχθούν οι αντιθέσεις σε σχέση με τη Σαντορίνη: Τα δύο νησιά που ήταν κάποτε ένα (η αρχαία Στρογγύλη), έχουν διαφορετική ανάπτυξη σε βάθος χρόνου. Από τη μια η ερημιά και η εσωτερικότητα και από την άλλη ο κοσμοπολιτισμός και η διασκέδαση. Από τη μια η δύση, και από την άλλη η ανατολή – του ήλιου ή της ζωής. Στο βιβλίο, η συμμετοχή της φύσης γίνεται ακούσια όπως στο δημοτικό τραγούδι και στους θρύλους, φέρνοντας το τοπίο σε πρώτο πλάνο, που δεν είναι απλώς σκηνικό. Είναι το σημείο της συνειδητοποίησης των ηρώων, η απάντηση ή έστω η υποψία της απάντησης για τα μεγάλα ερωτήματα του ανθρώπου.
Η σχέση μου με τα δύο νησιά είναι σχέση συγγραφέα-βιβλίου· ελάχιστο χρόνο έχω περάσει εκεί, περαστική τουρίστρια. Όμως έπειτα από αυτό το βιβλίο, τα αγαπώ σαν να είναι ο τόπος μου, γιατί τα γνώρισα βαθύτερα. Θεωρώ ότι είμαι τυχερή που ο Θάνος Κακολύρης σχεδίασε ένα τόσο ταιριαστό εξώφυλλο, γιατί εκεί ζωντανεύει η βασική ιδέα: Ένα νησί ξεχασμένο από τον χρόνο όπως η ηρωίδα του, με γεωμετρική απεικόνιση του τοπίου που μοιάζει με βίντατζ αφίσες του Ε.Ο.Τ., και χρώματα που θυμίζουν κυκλαδίτικες τοιχογραφίες.
Οι δύο κεντρικοί χαρακτήρες σας είναι μάλλον εκ διαμέτρου διαφορετικοί…Πώς προέκυψαν και πόσο μοιάζουν σ’ εσάς;
Οι χαρακτήρες αυτοί προέκυψαν από την ανάγκη του δίπολου των αντιθέσεων και των επιλογών που έχει ο κάθε άνθρωπος στη ζωή του (καλό ή κακό, κ.λπ.). Συμβαίνει στη λογοτεχνία και στην πραγματική ζωή, όπως συμβαίνει πάντα στην ψυχή του κάθε συγγραφέα, δίνοντας κομμάτια από τον εαυτό του ή από την παρατήρηση του περιβάλλοντός του. Οι δύο αντρικοί χαρακτήρες δεν έχουν κοινά σημεία μεταξύ τους, τους ενώνει μονάχα η επαγγελματική ανάγκη ώστε να προσεγγίσουν την ηλικιωμένη. Πρόκειται για σύγκρουση δύο διαφορετικών κόσμων. Ο γιατρός είναι ορθολογιστής και δογματικός, ενώ αντιθέτως ο διερμηνέας-αφηγητής είναι ανοιχτόμυαλος και ανθρώπινος. Έτσι σύντομα ο διερμηνέας θα καταφέρει να προσεγγίσει ευκολότερα τη Φρασουά, μια και οι χαρακτήρες τους ταιριάζουν, κι έτσι θα κερδίσει από εκείνη τη γνώση για πολλά περισσότερα από όσα θα περίμενε κανείς. Το κυριότερο, το μυστικό της ευτυχίας και της ευζωίας της.
Πόσο ελκυστικό ακούγεται το να φτάσει κανείς στα χρόνια της Φρασουά; Στα 120;
Πιστέψτε με, δεν είναι καθόλου ελκυστικό. Όσο περνούν τα χρόνια για κάποιον, χάνει τις δυνάμεις του, την υγεία του, την νεανική του εμφάνιση, την επαφή του με τα ωραία της ζωής, την αισιοδοξία του και, προπάντων, τους αγαπημένους του ανθρώπους. Η ηρωίδα του βιβλίου πάντως την έχει βρει τη λύση. Έχει ένα δικό της σκεπτικό που της αναπτερώνει τις δυνάμεις, ξεχνώντας την τραγική ζωή που πέρασε. Γεγονός σπάνιο, γιατί δεν θα συναντήσεις εύκολα ηλικιωμένους με παρόμοια διάθεση. Είναι όμως, ας μην ξεχνάμε, μυθοπλασία. Πάντως ο χαρακτήρας της δεν είναι εξ ολοκλήρου φανταστικός, στηρίζεται στην αληθινή ιστορία της Ζαν Καλμάν, της γηραιότερης γυναίκας όπως έχει καταγραφεί ως σήμερα. Θα βρείτε αρκετές πληροφορίες στο διαδίκτυο γι’ αυτή την απίθανη γριούλα, που έγινε η πηγή της έμπνευσής μου.
Η Φρασουά ισχυρίζεται πως την ξέχασε ο Χάρος. Εσείς, τι πιστεύετε ότι μας κρατά νέους ή/και ζωντανούς;
Πιστεύω ότι το κυριότερο είναι η μη παραίτηση, και αυτό ακριβώς συμβαίνει με την ηλικιωμένη ηρωίδα του βιβλίου. Υπάρχουν πολλά που μπορούν να μας κρατήσουν νέους στην καρδιά, είτε παίρνοντας δύναμη από τον ίδιο μας τον εαυτό, είτε από τους άλλους. Είναι δύσκολο στ’ αλήθεια, αλλά εφικτό, αρκεί το μυαλό μας να είναι υγιές, ώστε να έχουμε υγιείς αντιδράσεις. Αυτό σημαίνει, όχι προσκόλληση σε κάτι τυφλά, όχι εξαρτήσεις από άλλους. Το δόσιμο του εαυτού μας, η πραγματική φιλία και αγάπη, ο διάλογος με ανθρωπιά και ενσυναίσθηση, ο ήρεμος τόπος για να ζήσεις, το γέλιο και η απόλαυση μικρών στιγμών της καθημερινότητας, το να ζεις το σήμερα χωρίς να αγχώνεσαι για το αύριο, είναι πηγές ευζωίας που μας κρατούν γόνιμους και όχι παρατηρητές της ζωής.
Τι ρόλο παίζει η φαντασία στο «Δυτικά της Σαντορίνης» αλλά και γενικότερα στο συγγραφικό σας έργο;
Πολύ σημαντικό το κομμάτι της φαντασίας σε αυτό το βιβλίο, και πραγματικά με παίδεψε να το κάνω έτσι ώστε ο αναγνώστης να παραμείνει ανυποψίαστος στο μεγαλύτερο μέρος του. Η αλήθεια είναι πως γνωρίζουμε από την αρχή ότι κάποιος από τους ήρωες είναι αναξιόπιστος, όμως η φαντασία μας παίζει πολλά παιχνίδια του μυαλού. Οι διάφορες εκδοχές για το τι μπορεί να συμβαίνει, διαδέχονται η μία την άλλη, στοιχεία φανταστικά παρουσιάζονται σαν να είναι μέρος της πραγματικής ζωής, και αυτό τελικά είναι η γοητεία της λογοτεχνίας. Γενικότερα, μου αρέσει να χρησιμοποιώ αυτή την τεχνική στα περισσότερα βιβλία μου, αλλά όσο ωριμάζω συγγραφικά, προσπαθώ να μην υπερβάλλω, όπως έκανα στα πρώτα μου βήματα.
Μυστήριο, αστυνομικό, ιστορικά μυθιστορήματα και τώρα μαγικός ρεαλισμός…Αν έχω καταλάβει καλά, σας αρέσει ιδιαίτερα να πειραματίζεστε με διαφορετικά λογοτεχνικά είδη.
Έχουν περάσει κάμποσα χρόνια συγγραφής, με τελείως διαφορετικό προσανατολισμό και είδος. Είτε με την κωμική αστυνομική σειρά με τον ντετέκτιβ Παντελιά, είτε με βιβλία για παιδιά και εφήβους, είτε με ιστορικό μυστηρίου όπως το «Γεράκια στο κλουβί», είτε με νουάρ αποχρώσεις όπως στο «Σταχτόνερο», συνειδητοποιώ πως το να ασχολείσαι με διαφορετικά είδη λογοτεχνίας και να μην επαναλαμβάνεσαι, σε απελευθερώνει. Είναι σωστή η λέξη πειραματισμός, γιατί ποτέ δεν ξέρεις αν το έκανες καλά και τι αντίκτυπο θα έχει. Πιστεύω όμως ότι η σωστή προσέγγιση είναι να αρέσει πρώτα σε αυτόν που το γράφει και όχι έχοντας κατά νου πώς θα το εισπράξει ο αναγνώστης. Αλλιώς θα βγει κάτι ψεύτικο, όχι μέσα από την ψυχή.
Τι σας δυσκόλεψε περισσότερο στη συγγραφή του συγκεκριμένου έργου;
Η δυσκολία ήταν να δώσω την ατμόσφαιρα και ταυτόχρονα την πεζή πραγματικότητα. Το να κρύβεις γεγονότα και καταστάσεις και μάλιστα με αφηγητή σε πρωτοπρόσωπη αφήγηση, θέλει πολλή σκέψη για να το πετύχεις. Αυτό σημαίνει ότι είχα να δοκιμάσω έναν απλό τρόπο γραφής που προχωρά σταδιακά σε πιο σύνθετο, με ήρωες που μοιάζουν να βγαίνουν από την καθημερινότητα, έτσι ώστε μέσα από τον φυσικό διάλογο ή τις σκέψεις του αφηγητή να μας οδηγήσουν στην έκπληξη. Επιπλέον, οι σκηνές μαγικού ρεαλισμού θα έπρεπε να φαίνονται σαν να συμβαίνουν στ’ αλήθεια, αυτό ήταν το δυσκολότερο σημείο, αλλά και το πιο γοητευτικό.
Υπάρχει κάποια φράση ή σκηνή από το βιβλίο που θεωρείτε την «καρδιά» του, το «κέντρο» του;
Θα σταθώ σε μια σκέψη της ηρωίδας μου –μια αισιόδοξη σκέψη– καθώς εκμυστηρεύεται στον αφηγητή πως δεν υπάρχει αθάνατο νερό, ούτε τεχνάσματα και μυστικές συνταγές για να ζήσουμε περισσότερο. Η ουσία είναι να ζήσουμε καλύτερα: «Κι αν δεν υπάρχει αθάνατο νερό, εμείς πρέπει να είμαστε έτοιμοι να το ανακαλύψουμε: Είναι η κάθε μας αναπνοή –εκείνη τη στιγμή, τη μοναδική, με την υπέροχη σιγουριά που νιώθεις πως θα ζήσεις για πάντα».
