Τον Ιούνη που μας πέρασε κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης το βιβλίο Αφρική, μια εισαγωγή του Γιούστας Πάλμερ· ένα βιβλίο που φιλοδοξεί να αναιρέσει χωρίς εξιδανικεύσεις και ωραιοποιήσεις το αφήγημα –κατάλοιπο εν μέρει μιας αποικιοκρατικής αντίληψης– που κυριαρχεί στη δυτική κοινή γνώμη σχετικά με την αφρικανική ήπειρό, με βασικό του έρεισμα την άγνοια και την άκριτη αναπαραγωγή στερεοτύπων από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η αλήθεια είναι ότι είναι λιγοστά τα όσα γνωρίζουμε για την πραγματικότητα της Αφρικής, σε επίπεδο κοινωνικό, πολιτιστικό, θρησκευτικό, εκπαιδευτικό κ.ά. και αυτό το βιβλίο είναι σίγουρα μία χρήσιμη καλή αρχή.
Μιλήσαμε με τον έναν εκ των δύο επιμελητών της έκδοσης, Παναγιώτη Σουλτάνη, ο οποίος απάντησε στις ερωτήσεις μας.
Ποια θεωρείτε ότι είναι τα πιο επίμονα στερεότυπα για την αφρικανική ήπειρο που εξακολουθούν να αναπαράγονται στη δυτική κοινή γνώμη;
Η στάση της Δύσης απέναντι στην Αφρική και στους λαούς της εξακολουθεί να διέπεται εν πολλοίς από μια βαθιά ριζωμένη φυλετική προκατάληψη, η οποία αποτέλεσε ένα από τα οχήματα της αποικιοκρατίας και της στυγνής εκμετάλλευσης της ηπείρου. Ο δυτικός άνθρωπος, παρότι η επίσημη ρητορική ομνύει στο όνομα του ανθρωπισμού, της ισότητας και τους σεβασμού του «Άλλου», εξακολουθεί να εκλαμβάνει ως μέτρο του κόσμου τον εαυτό του: ο Αφρικανός είναι εξ ορισμού ο φτωχός, ο πολιτισμικά καθυστερημένος αλλά και ο μη εκπολιτίσιμος. Το μεταναστευτικό βαθαίνει ακόμη περισσότερο αυτές τις αντιλήψεις, καθώς ο λόγος των ΜΜΕ αλλά και ο επίσημος πολιτικός λόγος μένει κατά κανόνα στο σύμπτωμα και όχι στις αιτίες που το προκαλούν.
Πόσο καθοριστικής σημασίας είναι το να μιλάνε οι ίδιοι οι Αφρικανοί για την ιστορία και την πραγματικότητα της ηπείρου τους;
Ο καλύτερος τρόπος για να αποτυπωθεί μια εμπειρία είναι να την καταθέσει πρωτίστως αυτός που τη βιώνει ή την έχει βιώσει. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μαρτυρία του εξωτερικού παρατηρητή δεν έχει αξία· κάθε άλλο. Ωστόσο, ειδικά στην περίπτωση της Αφρικής, ο λόγος γι’ αυτήν προέρχεται κατά κανόνα από τους μη Αφρικανούς. Έτσι, αναζητώντας ένα βιβλίο για την Αφρική, θεωρήσαμε πως έπρεπε να εντοπίσουμε έναν συγγραφέα που να γνωρίζει την αφρικανική εμπειρία από πρώτο χέρι, γι’ αυτό και επιλέξαμε το έργο του Γιούστας Πάλμερ.
Ποιες ήταν οι βασικές επιμελειακές προκλήσεις σε ένα έργο που έχει «εγκυκλοπαιδικό» χαρακτήρα χωρίς να γίνεται δυσπρόσιτο για τον μη ειδικό αναγνώστη;
Η Αφρική του Γιούστας Πάλμερ είναι, θα λέγαμε, ένα τεράστιο «πραγματολογικό» ψηφιδωτό, ένα συγγραφικό εγχείρημα να αποτυπωθεί στα όρια ενός βιβλίου, όσο αυτό είναι εφικτό, η ιστορία, ο πολιτισμός αλλά και η σύγχρονη κοινωνική και πολιτική εμπειρία ενός πολυσύνθετου κόσμου. Όπως τονίζει και ο συγγραφέας, η Αφρική, όσο και αν έχουμε την τάση να την εκλαμβάνουμε ως κάτι ενιαίο, είναι πληθυντική: περιλαμβάνει σήμερα πενήντα πέντε χώρες, δεκάδες διαφορετικούς λαούς και γλώσσες, με μια εκπληκτική ποικιλία πολιτισμικών εκφράσεων.
Για να ελεγχθεί, λοιπόν, το τεράστιο πραγματολογικό υλικό του βιβλίου και να μεταφερθεί σωστά στην ελληνική γλώσσα, απαιτείται κατά πρώτο λόγο η δουλειά ενός ευσυνείδητου μεταφραστή, εκ των ων ουκ άνευ για μια καλή έκδοση –και ο Νεκτάριος Καλαϊτζής έκανε άψογα τη δουλειά του–, και κατόπιν η δουλειά του επιμελητή ή των επιμελητών της έκδοσης – στην έκδοση αυτή συνεργαστήκαμε με τον Γιάννη Γκλαρνέτατζη από τη Θεσσαλονίκη. Αυτή συνίσταται στον επιπλέον έλεγχο των πραγματολογικών στοιχείων, στη γλωσσική επεξεργασία –οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης δίνουν μεγάλο βάρος στα «καλά ελληνικά» των βιβλίων τους–, αλλά και στην προσθήκη επιπλέον υλικού-διευκρινίσεων υπό μορφή σημειώσεων, στα σημεία όπου θεωρούμε ότι ο Έλληνας αναγνώστης θα χρειαζόταν επιπλέον πληροφορία. Επίσης, οι χάρτες καθώς και κάποια διαγράμματα που περιλαμβάνει το βιβλίο είναι προσθήκες της ελληνικής έκδοσης.
Ποια ιστορική περίοδος της Αφρικής πιστεύετε ότι παρανοείται περισσότερο στη Δύση και πώς το βιβλίο συμβάλλει στην αποκατάστασή της;
Οι Έλληνες αναγνώστες πιστεύω ότι έχουν, σε γενικές γραμμές, μια εικόνα της ιστορίας της αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλισμού στην Αφρική, μολονότι δεν θα λέγαμε ότι αυτή η ιστορία είναι γνωστή σε όλες τις πτυχές της. Περισσότερο άγνωστη είναι η προαποικιακή ιστορία της. Ωστόσο, θεωρώ ότι μεγαλύτερη άγνοια υπάρχει για τη σύγχρονη Αφρική, πέρα από τα στερεότυπα της φτώχειας, των εμφύλιων συγκρούσεων και της υπανάπτυξης. Για να μην παρεξηγηθώ, τα ζητήματα αυτά είναι βεβαίως υπαρκτά, και ο ίδιος ο συγγραφέας τα αναδεικνύει με ευθύτητα και ειλικρίνεια στο βιβλίο, όμως η σύγχρονη αφρικανική εμπειρία είναι πολύ πιο σύνθετη. Ο σύγχρονος αφρικανικός κόσμος κάνει έναν τεράστιο αγώνα να ξεφύγει από τον φαύλο κύκλο της φτώχειας και των συγκρούσεων και να αναδείξει τον πολιτισμό του· η ματιά του βιβλίου στη σύγχρονη Αφρική είναι νομίζω πολύτιμη.
Υπάρχει κάποιο κεφάλαιο ή θεματική ενότητα που θεωρείτε ιδιαίτερα αποκαλυπτική ή ανατρεπτική για τον αναγνώστη;
Δεν θα εστίαζα σε κάποιο μεμονωμένο κεφάλαιο. Το βιβλίο, όπως είπαμε παραπάνω, είναι ένα τεράστιο πανόραμα: γεωγραφία, αρχαία, νεότερη και σύγχρονη ιστορία, πολιτική, κοινωνικά συστήματα, περιβαλλοντικά προβλήματα, οικονομία, θρησκεία, η θέση της γυναίκας, υγειονομικά προβλήματα, εκπαίδευση, τεχνολογία, μουσική και τέχνη, λογοτεχνία. Σε κάθε ενότητα αναδεικνύονται πτυχές πραγματικά αναπάντητες και διαφωτιστικές.
Πιστεύετε ότι η ελληνική κοινωνία έχει μια διαφορετική σχέση με το αφρικανικό αφήγημα σε σύγκριση με άλλες δυτικές κοινωνίες;
Μολονότι η επαφή των Ελλήνων με την Αφρική πάει βαθιά πίσω στον χρόνο, ενώ υπήρξε και υπάρχει αξιόλογη ελληνική Διασπορά στον αφρικανικό χώρο –με ξεχωριστό βέβαια παράδειγμα τον Ελληνισμό της Αλεξάνδρειας–, θεωρώ ότι το σύγχρονο αφρικανικό αφήγημα στην ελληνική κοινωνία δεν διαφέρει σε σχέση με την υπόλοιπη Δύση. Πιστεύω ότι μας κατατρύχει εν γένει μια στάση ομφαλοσκόπησης, αλλά και μια άρνηση να γνωρίσουμε σε βάθος τον γεωγραφικό και πολιτισμικό περίγυρό μας, είτε πρόκειται για τα Βαλκάνια, είτε για τον ασιατικό και μεσανατολικό κόσμο είτε για τον αφρικανικό κόσμο· και μια ένδειξη είναι το γεγονός ότι οι σπουδές για τις γεωπολιτικές και πολιτισμικές αυτές ενότητες είναι στοιχειώδεις στη χώρα μας.
Σε ποιο βαθμό θεωρείτε ότι μια τέτοια έκδοση μπορεί να λειτουργήσει παιδευτικά, αλλά και πολιτικά, απέναντι στην αναπαραγωγή της άγνοιας ή της παραπληροφόρησης;
Πιάνω το νήμα της απάντησής μου στο προηγούμενο ερώτημα, για να σημειώσω ότι η επιλογή της έκδοσης αυτής υπαγορεύτηκε από την επιθυμία να στρέψουμε το βλέμμα μας και να ανακαλύψουμε αυτό τον τόσο κοντινό και συνάμα τόσο απόμακρο κόσμο. Για να αντιληφθείς κάτι στις πραγματικές του διαστάσεις και να συνδιαλλαγείς μαζί του, πρέπει πρώτα να το γνωρίσεις· δεν γίνεται διαφορετικά. Και το βιβλίο αυτό εξυπηρετεί άριστα αυτό τον στόχο, έστω και ως σημείο αφετηρίας.
Είχατε επαφή με το έργο του Πάλμερ προτού επιμεληθείτε το βιβλίο τουΤον Γιούστας Πάλμερ τον γνωρίζαμε κυρίως ως μελετητή της αφρικανικής λογοτεχνίας αλλά και ως μυθιστοριογράφο – παρεπιμπτόντως, το κεφάλαιό του για την αφρικανική λογοτεχνία είναι έξοχο. Το βιβλίο του για την Αφρική το εντοπίσαμε αναζητώντας στη διεθνή βιβλιογραφία ένα εισαγωγικό έργο για το θέμα. Και το επιλέξαμε γιατί και ο δικός του στόχος όταν καταπιάστηκε με τη συγγραφή του ήταν να απευθυνθεί σε ένα κοινό, το δυτικό, που σε μεγάλο βαθμό έχει άγνοια για τον αφρικανικό κόσμο και έχει ως μοναδική πηγή πληροφόρησης τους τίτλους των ΜΜΕ.
Μετά την ανάγνωση του βιβλίου, άλλαξε σε εσάς προσωπικά η άποψη για κάποιο ή κάποια ζητήματα όσον αφορά την αφρικανική ήπειρο;
Στο βιβλίο αναδεικνύονται πτυχές τις οποίες ίσως υποψιαζόμουν, αλλά δεν διέθετα τη γνωστική βάση για να τις επιβεβαιώσω ή όχι. Από αυτό το βιβλίο κυρίως έμαθα, ανακάλυψα και προβληματίστηκα.
Τι σας έμεινε τελικά μέσα από την ενασχόλησή σας με το εν λόγω βιβλίο;
Η επιλογή, η μετάφραση, η προετοιμασία, η έκδοση, η ανάγνωση ενός βιβλίου, οποιουδήποτε βιβλίου, σου αφήνει, θέλοντας και μη, ένα αποτύπωμα. Κάθε βιβλίο είναι ένας κόσμος που σε βάζει μέσα του για να τον ανακαλύψεις. Πέρα από την ανακάλυψη αυτή, η απήχηση του συγκεκριμένου βιβλίου μάς πρόσφερε και ένα αίσθημα δικαίωσης για την επιλογή του, δικαίωσης με την έννοια ότι φαίνεται πως ικανοποιεί την πραγματική ανάγκη πολλών αναγνωστών να γνωρίσουν τον αφρικανικό κόσμο.
Το βιβλίο μπορείτε να το προμηθευτείτε από εδώ.
Με αφορμή το εν λόγω βιβλίο, σήμερα, Τρίτη 3 Φλεβάρη, θα πραγματοποιηθεί η εκδήλωση «Ας μιλήσουμε για την αφροδιασπορά στην Ελλάδα» στον χώρο We need books, στην Κυψέλη. Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να βρείτε εδώ.
