Ξεκινώ το κείμενο αυτό από τη βάση ότι -θεωρώ πως- είμαι φύσει αισιόδοξος άνθρωπος. Και σίγουρα είμαι θετικά διακείμενος προς κάθε πτυχή τής εξέλιξης, κυρίως δε της τεχνολογικής και επιστημονικής, και να προς το μέλλον και τις προοπτικές του.
Για τον λόγο αυτό -νομίζω πως- σπανίως γκρινιάζω ή στρέφω τα βέλη μου προς τα κακώς κείμενα και δρώμενα της νέας γενιάς. Ωστόσο, τελευταία αισθάνομαι μια ρωγμή στην αισιόδοξη αυτή θέαση της νέας, τεχνολογικής και κατά παράγωγο κοινωνικής, πραγματικότητας μέσα στην οποία διαμορφώνεται η ατομική, κοινωνική και πολιτική ταυτότητα των σημερινών μαθητών, μαθητριών -και των λίγο μεγαλύτερων από αυτές/ους. Της περίφημης GenZ, ιδίως των νεότερων εκπροσώπων τής γενιάς.
Ας δώσουμε ένα πλαίσιο ερεθισμάτων, εντός του οποίου διαμορφώνεται ταυτοτικά η γενιά αυτή. Είναι μια γενιά που έχει αποστασιοποιηθεί από το κείμενο ως πηγή πληροφορίας και βάση κατανόησης του κόσμου. Έχει αποστασιοποιηθεί ακόμα και από το θέαμα μεγάλης διάρκειας που προσφέρει η τηλεοπτική οθόνη ή το ίντερνετ (δελτίο ειδήσεων, ενημερωτική εκπομπή, κάτι που να έχει στον πυρήνα του τον εκτενή διάλογο, τον μεγάλης -ή μεσαίας- έκτασης πληροφοριακό λόγο). Αναζητά μέσα και τρόπους που θα αποφέρουν σύντομο αποτέλεσμα στις αναζητήσεις, τα ενδιαφέροντα, τους προβληματισμούς και τις υποχρεώσεις της, επιδιώκοντας να δαπανήσει όσο το δυνατόν λιγότερο χρόνο και πνευματικό, κυρίως, κόπο.
Στο πλαίσιο αυτό είναι αναμενόμενη η εδραίωση της προχειρότητας τόσο στην κατανόηση όσο και στην πραγμάτωση της όποιας πληροφορίας κατανοήθηκε. Η ενημέρωση έχει φύγει από την πρωτογενή της πηγή και έχει μεταπηδήσει στα social, κυρίως δε στο TikTok. Αν κάποτε το Facebook και το Twitter αποτέλεσαν πληγή στη διαδικασία της πληροφόρησης, πλέον φαντάζουν όαση. Τουλάχιστον αυτά είχαν λίγο κείμενο, απαιτούσαν την ενεργοποίηση αυτής έστω της διαδικασίας της ανάγνωσης. Πλέον αυτή καθίσταται περιττή, βαρετή και ανούσια διαδικασία.
Πέρα από την ενημέρωση, όμως, και η αναζήτηση πηγών γνώσης μετατοπίζονται στο πνευματικά απαράγωγο. Το ρήμα “γκουγκλάρω” χάνεται σιγά-σιγά από το προσκήνιο, εισέρχεται στη σφαίρα του παρελθόντος. Θυμάστε τις αντιγραμμένες από το Wikipedia εργασίες; Ε, ξεχάστε και αυτές. Ένα πρόχειρο, κακογραμμένο, ελλιπές νοηματικά prompt σε οποιοδήποτε εργαλείο llm παρέχει άμεσα έτοιμη εργασία με πηγές -ακόμα και αν είναι παραπλανητικές. Αν δε έχεις και τη στοιχειώδη διάθεση για “επικοινωνία” με αυτό, προσαρμόζει την απάντηση στο ύφος, τις επιθυμίες του αποδέκτη/της αποδέκτριας, την ταυτότητα του συγγραφικού υποκειμένου, την έκταση, ακόμα και τη μορφή, την παραγραφοποίηση κτλ. Σε εποχές απλού Google χρειαζόταν έστω αυτός ο λίγος χρόνος να αντιγράψεις, ίσως και να διαβάσεις το κείμενο, πιθανόν δε να το συνθέσεις και με μια δεύτερη πηγή. Κι αυτός ο χρόνος, που απαιτούσε στοιχειώδη πνευματική διεργασία, εξανεμίζεται.
Αποτέλεσμα αυτής της κοινωνικής πραγματικότητας είναι η επικράτηση του συνθήματος, του ευφυολογήματος, της εκπεμπόμενης αλαζονείας. Της εντύπωσης έναντι της ουσίας. Ό,τι δεν χρειάζεται πνευματικό κόπο, αλλά μπορεί να επικοινωνηθεί εύκολα κυριαρχεί. Όντως, στο περιβάλλον αυτό οι απόψεις ενός/μιας influencer στοιχειώδους ή μηδενικής παιδείας, με περισσή όμως αυτοπεποίθηση, έχουν μεγαλύτερη επιρροή και επίδραση από αυτές ενός/μιας επιστήμονα. Ένας/μία λογοτέχνης αποτελεί μια βαρετή περσόνα, όταν συγκρίνεται με συμβουλάτορες του TikTok. Το εριστικό ευφυολόγημα είναι ελκυστικότερο, παράγει άμεσο αποτέλεσμα: γέλιο, φόβο, χλεύη προς τον/την αντίπαλο, στράτευση κ.α.. Μια εικόνα, παράγωγο τεχνητής νοημοσύνης που έχει παραχθεί στη βάση επεξεργασίας όλων των στερεοτύπων που είναι διαδεδομένα σε μια κοινωνία, κερδίζει κατά κράτος ένα άρθρο που αναλύει μια κατάσταση ορθολογικά και επιστημονικά. Και, μιλώντας για αρθρογραφία, είναι πλέον ελάχιστοι οι άνθρωποι που μπορούν διατηρήσουν τη συγκέντρωσή τους αδιάσπαστη για περισσότερες από δύο -σύντομες- παραγράφους.
Ζούμε στη εποχή της ασταμάτητης και διαρκούς παραγωγής εντυπώσεων που εκτοπίζουν την ουσία. Και στην εποχή που τείνει να θεωρηθεί λογικό ότι το να έχουμε άποψη για ένα -χ- ζήτημα δεν απαιτεί χρόνο, σκέψη, κόπο, δαπάνη πνευματικής ενέργειας. Αντίθετα, αυτή διαμορφώνεται εύκολα και γρήγορα: ένα σύντομο βίντεο στο TikTok, κάποια σχόλια από κάτω, εριστικά, υβριστικά, ειρωνικά που συμφωνούν με την “άποψη” που μόλις διαμορφώσαμε και είμαστε έτοιμες/οι. Τι κι αν τα περισσότερα σχόλια έχουν γραφεί από bots, κανένα πρόβλημα. Κι αν θέλουμε να φανούμε και πιο ψαγμένοι/ες, ζητάμε από το ChatGpt, το Claude ή όποιο άλλο llm να υποστηρίξει την “άποψή” μας με κανένα ρητό αυθεντίας.
Τώρα αναλογιστείτε τη συνθετότητα του κόσμου που μας περιβάλλει. Επιστήμη ραγδαία αναπτυσσόμενη, τεχνολογία που αναπτύσσει ικανότητα προβλεπτική, συνθετική, πιθανόν και λογική, κοινωνίες ρευστές ως προς την ανθρωπογεωγραφία τους. Όλα αυτά είναι θετικά, αρκεί ο κόσμος να είναι έτοιμος να τα αντιληφθεί και να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα στο πλαίσιο αυτό. Η επιδίωξη αυτή, όμως, απαιτεί κόπο πνευματικό και διανοητική εγρήγορση, ακριβώς αυτό που απεμπολούμε σιγά-σιγά. Ο ενεργός πολίτης μετατρέπεται σε ρηχό, παθητικό, αδιάφορο πολίτη, θύμα της εντυπωσιοθηριάς, με αδυναμία συγκέντρωσης και δυσκολία στην πρόσληψη σύνθετων πληροφοριών που απαιτούν χρόνο και ανάλυση. Τις αδυναμίες του αυτές συχνά τις επενδύει με μια επιφανειακή ευαισθησία για κάποια κοινωνικά ζητήματα της τρέχουσας επικαιρότητας, πάλι με τη ρευστή θεματολογία που επιβάλλουν τα social.
Θα ήταν ενδιαφέρον, ως σημείο των καιρών, ως ένα στιγμιαίο αποτύπωμα μιας κοινωνίας που μεταβάλλεται, όπως έχει συμβεί και στο παρελθόν. Μόνο που, νομίζω, ότι για πρώτη φορά απαξιώνουμε εμφανώς την πνευματικότητα και ταυτόχρονα εκχωρούμε το προνόμιο του μοναδικού σκεπτόμενου όντος τού πλανήτη. Και τα πρώτα αποτελέσματα είναι ήδη όρατα και αποτελούν πλήγμα για τη φιλελεύθερη δημοκρατία που στηρίχτηκε στον επιστημονικό ορθολογισμό και στη διαδικασία της “θέσης-αντίθεσης-σύνθεσης” απόψεων. Τα οχλικά κινήματα που στηρίζουν αντιπνευματικές, χυδαίες και αγοραίες πολιτικές παρατάξεις και προσωπικότητες, όπως ο Τραμπ, το AfD ή το κυπριακό φαινόμενο που ακούει στο όνομα “Φειδίας” είναι ήδη εδώ. Ελπίζω να μην προστεθεί σε αυτά και η Λε Πεν ή ο Μελανσόν.
Δεν γράφω αυτές τις γραμμές υπό κάποιον πανικό, ούτε υποστηρίζω ότι η όποια τεχνολογική και επικοινωνιακή πρόοδος πρέπει να σταματήσει. Το αντίθετο, η δυνατότητα που προσφέρει στην επιτάχυνση της επιστημονικής προόδου την καθιστά απαραίτητη και ελπιδοφόρα για το μέλλον. Είναι όμως μεγάλο το στοίχημα να επανέλθει ο σκεπτόμενος άνθρωπος στο προσκήνιο και να μην χαθεί κάτω από ένα οχλικό πλήθος. Είναι ένα στοίχημα που η δημοκρατία καλείται να κερδίσει.
