Επιμέλεια αφιερώματος / κείμενα: Ηλέκτρα Τζώρτσου | Διαφήμιση: Νικολέττα Βήκου
Υπάρχουν ευτυχώς ακόμα γειτονιές που είναι αυτάρκεις, διατηρούν όσο γίνεται την ταυτότητά τους και δεν έχουν αλλοιωθεί από το σαρωτικό κύμα τουρισμού· με «ηχηρή» ιστορία που έχει αφήσει το αποτύπωμά της, πράγμα όμορφο και αξιοσέβαστο. Ο Βύρωνας είναι ανεξερεύνητος και εκεί κρύβεται ένα μεγάλο κομμάτι της γοητείας του.
Βύρωνας:
Μια Αθήνα αλλιώτικη, μια γειτονιά ολόκληρη
Αρκεί να πάρεις ένα λεωφορείο που χώνεται στα άδυτα της γειτονιάς, να κατέβεις σε μια πλατεία και να περπατήσεις λίγο χωρίς συγκεκριμένο προορισμό. Ο Βύρωνας αποκαλύπτεται σιγά σιγά, σαν μια πόλη μέσα στην πόλη, με τη δική της καθημερινότητα, ατμόσφαιρα, τους δικούς της ρυθμούς και μια αύρα γειτονιάς που είναι ευχής έργον όταν το συναντάς τόσο κοντά στο κέντρο της Αθήνας. Μία γειτονιά που ευχαριστιέσαι να την περπατάς όσο λίγες.
Εδώ δεν κυριαρχούν τα τεράστια κτίρια και οι απρόσωπες λεωφόροι. Η κλίμακα παραμένει ανθρώπινη, τα περισσότερα καταστήματα κρατούν χαρακτήρα συνοικιακό, πολλά απ’ αυτά είναι εκεί χρόνια, ενώ νέες επιχειρήσεις δίνουν τη δική τους πνοή στην αγορά και οι άνθρωποι εξακολουθούν να γνωρίζονται μεταξύ τους. Στα καφενεία και στις πλατείες τα πρωινά οι μεγαλύτεροι πιάνουν κουβέντα με τον καφέ τους. Τα μεγάλα ονόματα και οι απρόσωπες αλυσίδες δεν έχουν καταπιεί τη φυσιογνωμία της περιοχής. Οι μικρές επιχειρήσεις, παλιές και καινούργιες, εξακολουθούν να αποτελούν κομμάτι της ζωής της.
Η Χρυσοστόμου Σμύρνης παραμένει μία από τις βασικές αρτηρίες του Βύρωνα, όπως και τη δεκαετία του ’20. Λεωφορεία, γραφεία, μαγαζιά και καθημερινές διαδρομές συναντιούνται σε έναν δρόμο που εξακολουθεί να πιάνει και να αντανακλά τον σφυγμό της περιοχής. Κι αν το ιστορικό 140 και το τρόλεϊ 11 είναι γνώριμα στους Αθηναίους, τα μικρότερα λεωφορεία –203, 204, 209, 211– είναι εκείνα που σε οδηγούν βαθύτερα στις γωνιές της.
Κάπου εδώ, ο Λόρδος Βύρωνας θα είχε κάθε λόγο να χαμογελάσει. Πού να φανταζόταν πως, χρόνια μετά, θα αποκτούσε μια ολόκληρη γειτονιά στο όνομά του και το πρόσωπό του θα γινόταν σήμα κατατεθέν της;
Το ύφος της περιοχής αλλάζει από κομμάτι σε κομμάτι. Άλλες γειτονιές πιο ήσυχες, άλλες πιο κεντρικές και φασαριόζικες, άλλες πιο λαϊκές, άλλες στα πιο ορεινά με πρασιές και αέρα βουνίσιο, όλες όμως κομμάτια του ίδιου μωσαϊκού. Ανάμεσα στα κτίρια, πάρκα, παρκάκια, άλση και πλατείες όλων των μεγεθών αφήνουν χώρο στη γειτονιά να αναπνέει. Πλάι σε αυτά, ενίοτε και μέσα τους, πολλά μνημεία, αγάλματα και προτομές αφήνουν χώρο στη μνήμη να αναπνέει, «φωνάζοντας» ότι ο Βύρωνας δεν φοβάται και δεν ξεχνά το παρελθόν και την ιστορία του. Θα το πω ότι δάκρυσα μπροστά στην πλάκα με τα ονόματα των 12 εκτελεσθέντων το ’44.
Τα προσφυγικά σπίτια και κτίρια αποτελούν αναμφίβολα σήμα κατατεθέν του Βύρωνα. Μπορεί να μην είναι πλέον πολλά, όμως όσα έχουν απομείνει εξακολουθούν να δίνουν τον δικό τους χαρακτήρα στη γειτονιά, θυμίζοντας μια άλλη Αθήνα. Μια Αθήνα που κουβαλούσε πολύ πόνο, ξεριζωμό και δυσκολίες, αλλά και την ελπίδα των ανθρώπων που έστησαν τα σπιτικά τους και έβαλαν τα θεμέλια μιας νέας ζωής. Η λιτότητα αυτών των κτισμάτων θα έπρεπε να αποτελεί μάθημα ζωής… και αρχιτεκτονικής!
Σίγουρα θα υπάρχουν «γρατζουνιές», προβλήματα τοπικά που δεν γνωρίζουμε εμείς οι υπόλοιποι Αθηναίοι, αλλά από τις άλλες γειτονιές της πόλης, που κι αυτές έχουν τα καλά τους και τα κακώς κείμενά τους, ευχόμαστε καλή δύναμη.
Πόση Ιστορία χωράει μία γειτονιά;
Η ιστορία του Βύρωνα υφάνθηκε μέσα από τη Ιστορία της Ελλάδας. Ο Βύρωνας υπήρξε πρωταγωνιστής στα μεγάλα γεγονότα που τελικά σημάδεψαν τόσο την περιοχή όσο και τη χώρα. Και επειδή η λήθη δεν μας πηγαίνει μπροστά –κάτι που περιοχές όπως ο Βύρωνας το γνωρίζουν καλά–, η αναφορά στην Ιστορία είναι αναπόσπαστο κομμάτι όταν θέλουμε να μιλήσουμε για περιοχές όπως αυτή.
Η γειτονιά που γεννήθηκε από την προσφυγιά
Ο Βύρωνας γεννήθηκε μέσα από τη μεγάλη προσφυγική Ιστορία και αποτελεί τον πρώτο αστικό προσφυγικό συνοικισμό της Ελλάδας, με την έννοια ότι χτίστηκε από την αρχή με ρυμοτομία και δεν ήταν απ’ αυτούς που αρχικά είχαν τοποθετημένες σκηνές και δημιουργήθηκαν σταδιακά, όπως έγινε σε 28 προσφυγικούς συνοικισμούς. Το πρώτο τμήμα του οικισμού του Βύρωνα χτίστηκε στους πρόποδες του Υμηττού, σε μία περιοχή 100 στρεμμάτων η οποία δεσμεύτηκε για αυτόν τον σκοπό. Τότε λεγόταν Κοπανάς και μεταξύ 1922-1924 της δόθηκε η ονομασία Συνοικισμός Παγκρατίου.
Χαρακτηριστικά, ο τότε νεαρός Μενέλαος Λουντέμης, περιγράφει αυτόν τον πρώτο προσφυγικό συνοικισμό Παγκρατίου και τις προσφυγοπούλες του ως εξής: «Η Ιωνία τίναξε την ανθισμένη ποδιά της και τα λουλούδια πέσανε κάτω από τον Υμηττό».
Ήδη από το φθινόπωρο του 1922, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι ξεριζωμένοι άνθρωποι από τη Σμύρνη, την ευρύτερη Ιωνία αλλά και την Καππαδοκία, την Προποντίδα, τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη, Αρμενία κ.ά. έφτασαν στην Αθήνα και εγκαταστάθηκαν στον συνοικισμό. Το πρώτο κομμάτι του συνοικισμού χτίστηκε το 1922-1923 από το Ταμείο Περιθάλψεως Προσφύγων. Το υπόλοιπο τμήμα κατασκευάστηκε από την Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων μεταξύ 1924-1926.
Το 1924, η περιοχή πήρε το όνομα Βύρωνας, προς τιμήν του Λόρδου Βύρωνα, εκατό χρόνια μετά τον θάνατό του στο Μεσολόγγι.
Το 1934 ο Βύρωνας έγινε δήμος, με πρώτο δήμαρχο τον Μικρασιάτη γιατρό Νικόλαο Φραγκιάδη.
Από το 1957-8 άρχισε και ο μαζικός εποικισμός του Καρέα, αρχικά από πρόσφυγες Αρμένιους, Ελληνορουμάνους και Ελληνοπόντιους.
Έτσι, ο προσφυγικός συνοικισμός εξελίχθηκε σταδιακά σε μια μεγάλη, ζωντανή πόλη και έγινε η αρχή μιας δεύτερης ζωής.
Ο Βύρωνας της Κατοχής και της Αντίστασης
Στα χρόνια της Κατοχής ο Βύρωνας υπήρξε πρωτοπόρος στην Εθνική Αντίσταση. Εκατοντάδες Βυρωνιώτες έδωσαν τότε τη ζωή τους σ’ αυτό τον αγώνα. Από τις κορυφαίες στιγμές αυτής της εποποιίας είναι γνωστό το «μπλόκο» της 7ης Αυγούστου 1944, στο φράχτη του «Μόργκενταου», για το οποίο κινητοποιήθηκαν δύο γερμανικοί λόχοι και 800 ταγματασφαλίτες. Οι Ναζί και οι ντόπιοι συνεργάτες τους (είναι άλλωστε επιβεβαιωμένο ιστορικά ότι στις μεγαλύτερες θηριώδες, όπως και σε όλα τα μπλόκα, τον μεγαλύτερο αριθμό στρατιωτών τον διέθεταν τα Τάγματα των ντόπιων, Ελλήνων προδοτών) δολοφόνησαν 12 νέους άνδρες, έντεκα Έλληνες και έναν Ιταλό αντιφασίστα. Από τους 1.000 περίπου που συγκεντρώθηκαν έπειτα από διαταγή των Γερμανών να συγκεντρωθεί όλος ο ανδρικός πληθυσμός του συνοικισμού στην πλατεία Σμύρνης, οι 12 εκτελέσθηκαν, οι 600 στάλθηκαν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου και τελικά εστάλησαν σε καταναγκαστικά έργα σε στρατόπεδα της Γερμανίας. Αρκετοί απ’ αυτούς δεν επέστρεψαν ζωντανοί στην πατρίδα.
Σήμερα υπάρχει μία μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματά τους, ενώ σε μικρή απόσταση υπάρχει το Μνημείο της Εθνικής Αντίστασης.
Ξεχωριστή αναφορά πρέπει να γίνει στον Ιταλό λοχία Μαρτσέλλο Μπαραβάλλε από το Τορίνο, που είχε περάσει στις τάξεις της αντίστασης και έπεσε νεκρός στο Μπλόκο του Βύρωνα, χωρίς μέχρι σήμερα να έχει γίνει γνωστό αν εκτελέστηκε και αυτός μαζί με τους 11. Αναφέρεται πάντως στο ληξιαρχική πράξη ο θάνατός του τη μέρα του Μπλόκου. Σήμερα έχει γίνει εκταφή των οστών του και μεταφορά τους σε στρατιωτικό νεκροταφείο στην Ιταλία.
Πού κατοικεί η μνήμη;
Κάθε γειτονιά έχει τα δικά της σημεία αναφοράς. Εκείνα που οι κάτοικοι αναγνωρίζουν με μια ματιά,
που συνδέονται με ιστορίες και καθημερινές διαδρομές, κομμάτια, πια, της συλλογικής μνήμης.
Ταπητουργείο
Χτίστηκε το 1923 ή 1924 και βρίσκεται στην πλατεία Εθνικής Αντίστασης. Η ταπητουργία υπήρξε μια από τις βασικές βιοτεχνικές ασχολίες των κατοίκων της Μικράς Ασίας. Τις γνώσεις τους στην ταπητουργία και στην υφαντουργία οι πρόσφυγες τη μετέφεραν και στις νέες πατρίδες μετά το 1922. Η ανάπτυξη της ταπητουργίας στην Ελλάδα ήταν ένας τρόπος γρήγορης επαγγελματικής αποκατάστασης, ιδιαίτερα των γυναικών, όπως φανερώνει και το γεγονός ότι πολλές προσφυγοπούλες εργάστηκαν στο Ταπητουργείο του Βύρωνα. Ως αρχικός ιδρυτής αναφέρεται ο γνωστός Σπαρταλής (από τη Σπάρτη της Μικράς Ασίας) ταπητουργός Καχραμάνογλου, στη συνέχεια το ταπητουργείο πέρασε στην οικογένεια Μοράλογλου.
Παλιό Δημαρχείο
Ένα πανέμορφο κτίσμα του 1924, που παραπέμπει σε άλλες εποχές. Το Παλιό Δημαρχείο βρίσκετε στις οδούς Κύπρου και Ευαγγελικής Σχολής. Κάποιες πληροφορίες λένε ότι μέχρι το 1934 που ο Βύρωνας γίνεται Δήμος το κτίσμα αυτό ήταν Πολυκλινική. Σήμερα στεγάζει το Μουσείο Ιστορίας Βύρωνα και συνεχίζει να αφηγείται την ιστορία της περιοχής.
Νηπιοκομείο Μόργκεντάου
Στη συμβολή των οδών Χρυσοστόμου Σμύρνης και Αδαμάντιου Κοραή, το Νηπιοκομείο Μοργκεντάου χτίστηκε το 1924-25, αποτελώντας πρωτοποριακό θεσμό για τον προσφυγικό Βύρωνα. Πήρε το όνομά του από τον Χένρυ Μόργκενταου, πρόεδρο της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων, και δημιουργήθηκε για να μπορούν οι γυναίκες πρόσφυγες να εργάζονται, αφήνοντας τα παιδιά τους σε ασφαλή χώρο. Μια πρακτική που στις μέρες μας αποτελεί καθημερινότητα, αλλά τότε θεωρήθηκε
σκάνδαλο. Σήμερα, με μεταγενέστερες προσθήκες, το κτίριο στεγάζει ξανά δημοτικούς παιδικούς σταθμούς. Μπροστά του, στις 7 Αυγούστου 1944, εκτελέστηκαν 11 Έλληνες και ένας Ιταλός αντιφασίστας στο μπλόκο του Βύρωνα. Μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματα κρατά ζωντανή τη μνήμη τους.
Θέατρο Βράχων
Από τα παλιά λατομεία του λόφου Κοπανά ξεκίνησε μια από τις πιο χαρακτηριστικές ιστορίες του Βύρωνα. Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, ο Μίνως Βολανάκης είδε στους απόκρημνους βράχους έναν διαφορετικό χώρο για θέατρο και πολιτισμό. Οι πρώτες «Γιορτές των Βράχων» έδωσαν τη σκυτάλη στο Θέατρο Βράχων «Μελίνα Μερκούρη», που άνοιξε το 1986, και αργότερα στο μικρότερο «Άννα Συνοδινού». Σήμερα, τα Θέατρα Βράχων αποτελούν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τοπόσημα του Βύρωνα, όπου η πόλη, ο βράχος και ο πολιτισμός συναντιούνται κάτω από τον βυρωνιώτικο ουρανό.
Προσφυγικά σπίτια
Μικρά, λιτά και γεμάτα ιστορία, τα προσφυγικά σπίτια που σώζονται ακόμη στον Βύρωνα είναι ζωντανά ενθύμια της εποχής που γεννήθηκε η ίδια η γειτονιά. Ανάμεσα στις πολυκατοικίες και τους σύγχρονους δρόμους, όσα σπίτια έχουν απομείνει κρατούν ακόμη το αποτύπωμα εκείνων των πρώτων χρόνων και ενεργοποιούν τις αντιθετικές εικόνες από τις οποίες είναι γεμάτη η Αθήνα και που πολύ συχνά αποκαλούμε γοητευτικές. Ε, ο Βύρωνας είναι γεμάτος απ’ αυτές!
Τέσσερις ομάδες, μία πόλη
Από το 1917 μέχρι σήμερα, τέσσερις ομάδες γράφουν τη δική τους ποδοσφαιρική ιστορία στον Βύρωνα. Η καθεμία με τη δική της διαδρομή, αλλά όλες με γήπεδο τη γειτονιά, συνεχίζουν την ιστορία του ποδοσφαίρου από γενιά σε γενιά.
Βύρωνα το ποδόσφαιρο έχει τη δική του ιστορία, με τέσσερις συλλόγους που κουβαλούν διαφορετικές εποχές και, ο καθένας με τον τρόπο του, τη σχέση της γειτονιάς με το ποδόσφαιρο με φανέλες που περνούν από γενιά σε γενιά. Ο Αθηναϊκός, από το 1917, κουβαλά μια μεγάλη ιστορία που έφτασε μέχρι την Α’ Εθνική και το Κύπελλο Κυπελλούχων. Κουβαλά όμως και τις πληγές της: τον Δεκέμβριο του 1944 τα γραφεία του πυρπολήθηκαν, χάνοντας μαζί αρχεία και τρόπαια. Η Δόξα Βύρωνα, από το 1945, με το έμβλημά της εμπνευσμένο από το έμβλημα του Λόρδου Βύρωνα, έχει επίσης μια ιστορία δεμένη με τις δύσκολες σελίδες της πόλης: ο πρώτος πρόεδρος και ιδρυτικό μέλος της, Γεώργιος Χολόπουλος, σκοτώθηκε στη διάρκεια του Εμφυλίου. Ο Α.Ο. Βύρων, από το 1954, έχει γίνει σταθερό κομμάτι της αθλητικής ζωής της πόλης, με έδρα την Εργάνη και δυνατές ακαδημίες. Το κλίμα της ομάδας παραπέμπει σε οικογένεια και δεν είναι τυχαίο το μότο τους: «Μια φορά Α.Ο.ΒΥΡΩΝ για πάντα Α.Ο.ΒΥΡΩΝ». Και ο νεότερος ο Αστέρας, από το 2014, που δίνει διαίτερη έμφαση στον αθλητισμό ως παιδεία, παρέα και τρόπο ζωής.
Η hip hop μάνα της Αθήνας
Ο Βύρωνας έχει μια ξεχωριστή θέση στην ιστορία του ελληνικού hip hop. Από τα τέλη της δεκαετίας του ’80 μέχρι και τη δεκαετία του ’90, σε παγκάκια δίπλα στα γηπεδάκια του μπάσκετ, στο πάρκο Ανάληψης, σε άλλα παρκάκια και δρόμους, γράφτηκαν ρίμες, δοκιμάστηκαν beats και διαμορφώθηκε μια ολόκληρη μουσική κουλτούρα. Εδώ, το 1987, γεννήθηκαν οι FF.C. (Fortified Concept), ένα από τα πρώτα ελληνικά hip hop σχήματα, που έμειναν πιστά στη γειτονιά τους και έδωσαν το πρώτο τους live στην Αίθουσα Προσκόπων. Από εδώ κατάγονται ή ξεκίνησαν και άλλα σημαντικά εξίσου ονόματα, όπως οι Razastarr και ο Βέβηλος, μία από τις χαρακτηριστικές φωνές της πολιτικοποιημένης ελληνικής rap σκηνής. Και η ιστορία συνεχίζεται: τοπικά στούντιο, παρέες και νέοι καλλιτέχνες κρατούν ακόμη ζωντανό τον ήχο της γειτονιάς. Ο Βέβηλος, μάλιστα, το 2019 πραγματοποίησε ένα μεγάλο λάιβ στο θέατρο Βράχων, εκεί όπου ξεκινήσαν όλα τόσες δεκαετίες πριν.
Στις εισόδους πολυκατοικιών
άλλοτε στην άκρη των πεζοδρομιών
με τ’ απορημένα βλέμματα
από περαστικούς
κανείς δεν καταλάβαινε μου
έλεγαν τι είν’ αυτά που ακούς
να με όμως εδώ μη μ’ αποκαλέσεις είρωνα
τα μουσικά κενά ήταν γραφτό
ν’ αναπλήρωνα
πάντα από τον Βύρωνα
του εαυτού μου άρχων
πάντα σταθερός σαν το Θέατρο Βράχων
Στίχοι από το τραγούδι Βύρωνας
(Razastarr, με τον Ρυθμοδαμαστή των FF.C.)
Άνθρωποι της γειτονιάς
Είναι ο Βύρωνας ένα πράγμα; Πέρα από τη μεγάλη Ιστορία, υπάρχει και αυτή των καθημερινών ανθρώπων που ζούνε στην περιοχή, έχουν αναμνήσεις, εικόνες τη βλέπουν μέσα από τα δικά τους μάτια και την επεξεργάζονται με το δικό τους μυαλό.
Μαριάννα Κόκοτα (κοινωνιολόγος)
Στον Βύρωνα απολαμβάνω το Φεστιβάλ στη Σκιά του Θεάτρου Βράχων. Δημοφιλείς τραγουδοποιοί και παραστάσεις ρεπερτορίου θα κάνουν τη στάση τους κάθε καλοκαίρι και φθινόπωρο εδώ! Ξεκινάς από το σπίτι σου με τα πόδια για να δεις θέατρο ή να ακούσεις μουσική, από τον αγαπημένο σου καλλιτέχνη. Είναι ανεκτίμητο δώρο! Επιπλέον, ο Βύρωνας είναι δροσερός! Κάθε Σεπτέμβρη η δροσιά του έρχεται νωρίτερα από αλλες γειτονιές, και γεμίζει τις πλατείες και τα πάρκα να με παρέες.
Παναγιώτα Χαϊδεμένου (ηθοποιός)
Ο δικός μου Βύρωνας βρίσκεται στην οδό Ταταούλων! Ακριβώς εκεί που τα σχολεία διασταυρώνονται με το Θέατρο Βράχων. Εκεί που τα αγόρια τσακώνονταν για τις ομάδες και λίγα μέτρα παραπέρα, όλοι μαζί ανηφορίζαμε για να δούμε τον Χατζηγιάννη live. Έχει πεζόδρομους για να φας σουβλάκια ή να πιεις ποτά, έχει ακόμα τη Λουίζα (τοπικό θέατρο & σινεμά) και λίγα μέτρα παραπάνω μια εκπληκτική θέα για να ξεχαστείς. Ο δικός μου Βύρωνας θυμίζει ακόμα γειτονιά…
Ξένια Μητροπούλου (ιδιοκτήτρια καταστήματος εστίασης)
Αγάπησα τον Βύρωνα, αλλά η καρδιά μου χτύπησε στη στοά της Παλιάς Αγοράς. Κατασκευασμένη πριν από 100 χρόνια, το φθινόπωρο του 1926, αυτή η ιστορική στοά υπήρξε ο εμπορικός πυρήνας του προσφυγικού οικισμού. Εδώ, όπου άλλοτε αντηχούσαν οι μουσικές από το κουτούκι που ενέπνευσε το «Γιατί καλέ γειτόνισσα» (Στράτος Διονυσίου), τα παλιά μικρομάγαζα και η χαρακτηριστική αρχιτεκτονική της ταξιδεύουν τον επισκέπτη στον χρόνο, κρατώντας ζωντανό τον αυθεντικό χαρακτήρα της γειτονιάς μας.
Παναγιώτης Λουκάς (διανομέας)
Μεγάλωσα στη γειτονιά όταν ακόμη υπήρχαν τα προσφυγικά σπίτια, μονοκατοικίες και το πολύ διώροφα, πέτρινα ως επί το πλείστον, που είχαν γίνει με πολύ κόπο από ανθρώπους της εργατιάς για να στεγάσουν τους ανθρώπους που είχαν έρθει από τη Μικρασία. Με τα χρόνια ήρθε η αντιπαροχή και τη θέση τους πήραν οι πολυκατοικίες. Εμείς, ως παιδιά, πηδάγαμε μέσα στις μάντρες, ανεβαίναμε στα κεραμίδια και μαζευόμασταν σε πλατείες και δρόμους για αυτοσχέδια παιχνίδια. Θυμάμαι αυτό τον Βύρωνα μέχρι τη δεκαετία του ’80, που άρχισε να αλλάζει. Παραμένει όμως ακόμη γειτονιά. Γνωριζόμαστε μεταξύ μας, λέμε καλημέρα στον δρόμο – πράγμα πολύ σημαντικό!
O Yμηττός είναι η πίσω αυλή μας
Σε μια πόλη όπως η Αθήνα, το πράσινο δίπλα μας δεν είναι δεδομένο. Ο Βύρωνας όμως έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: από τον αστικό ιστό μπορείς να βρεθείς σχετικά γρήγορα σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον. Λίγο πιο πάνω από τις πολυκατοικίες, τους δρόμους και την κίνηση, ο Υμηττός προσφέρει διαδρομές για περπάτημα, επαφή με τη φύση, θέα στην Αθήνα, όπως αυτή από τον Λόφο των Ταξιαρχών, αλλά και ευκαιρίες για μια μικρή μα σημαντική ανάσα από την καθημερινότητα.
Ο Υμηττός είναι γεμάτος μονοπάτια, αλλά και ιστορικά σημεία, όπως μονές και ναούς, που αξίζει να ανακαλύψουμε. Όταν βρίσκουμε λίγο ελεύθερο χρόνο, δεν χρειάζεται να τον περνάμε μπροστά στον υπολογιστή ή ανάμεσα στο μπετόν. Μπορούμε να φορέσουμε άνετα παπούτσια, να πάρουμε τηλέφωνο δυο τρεις φίλους, να εφοδιαστούμε με νερό και σάντουιτς και να ξεκινήσουμε τη βόλτα μας. Το μόνο σίγουρο είναι ότι θα επιστρέψουμε στην πόλη με άλλο αέρα.
Δύο στάσεις
Λόφος Κουταλά
Στον Λόφο Κουταλά, στους πρόποδες του Υμηττού, βρίσκεται η Ιερά Μονή Αγίου Γεωργίου Κουταλά, μέσα σε ένα καταπράσινο περιβάλλον, στα νότια όρια του Αισθητικού Δάσους Καισαριανής.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, η ευρύτερη περιοχή συνδέεται με έναν άθλο του Ηρακλή και συγκεκριμένα με την εξόντωση του λιονταριού του Κιθαιρώνα. Ο μύθος θέλει τον Ηρακλή να αφήνει στους πρόποδες του Υμηττού το τεράστιο ρόπαλό του, φτιαγμένο από γερό ξύλο και γνωστό ως «κούταλη», με το οποίο σκότωσε το λιοντάρι. Από αυτό, σύμφωνα με την ίδια παράδοση, προήλθε και η ονομασία Κουταλάς.
Ο Πύργος της Ανθούσας
Ήξερες ότι ο Υμηττός έχει πύργο;
Ο Πύργος της Ανθούσας έχει τετράγωνη κάτοψη και είναι γνωστός με την τουρκική ονομασία «Κούλα». Η ιστορία του παραμένει άγνωστη, καθώς δεν υπάρχουν πληροφορίες για το πότε χτίστηκε. Το βέβαιο είναι ότι δεν πρόκειται για βυζαντινό κτίσμα, ενώ η φραγκική προέλευσή του θεωρείται επίσης απίθανη. Η τεχνοτροπία του παραπέμπει στην οθωμανική περίοδο, εκδοχή που ενισχύεται και από την ονομασία «Κούλα».
Κατά πάσα πιθανότητα, ο πύργος ήταν ένας από τους πολυάριθμους οθωμανικούς κουλέδες που χτίστηκαν σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας έως και τον 18ο αιώνα, είτε για την επίβλεψη των τσιφλικιών είτε ως κατοικίες αγάδων είτε για στρατιωτικούς σκοπούς. Το 1722, πάντως, αναφέρεται ήδη ως ερειπωμένος.
Μνημεία που αφηγούνται τον Βύρωνα
Σε πλατείες, δρόμους και γωνιές, η μνήμα έχει θέση στον Βύρωνα. Με μία περιπλάνηση θα καταλάβεις ότι ιστορία και παρόν συνομιλούν, μέσω των πολλών αγαλμάτων και μνημείων που έχουν στηθεί σε αυτή τη γειτονιά μέσα από πρόσωπα και γεγονότα που σημάδεψαν την πόλη αλλά και τη χώρα.
Ηρώο Παλιό Δημαρχείο
Το Μνημείο Πεσόντων του Βύρωνα (ή Ηρώο) βρίσκεται τοποθετημένο μπροστά από το Παλιό Δημαρχείο του Βύρωνα. Φιλοτεχνήθηκε το 1957 από τον Μικρασιάτη γλύπτη Βασίλη (Βάσο) Γεωργιάδη και είναι κατασκευασμένο από μάρμαρο.
Πρόκειται για ένα γλυπτό σύμπλεγμα με ανθρωποκεντρικό και δραματικό χαρακτήρα, το οποίο ξεφεύγει από τα τυπικά, στρατιωτικά ηρώα της εποχής. Μία γυναικεία μορφή απεικονίζει μια μάνα (ή την προσωποποίηση της Πατρίδας) που θρηνεί σκυμμένη πάνω από μία ανδρική μορφή, η οποία απεικονίζει έναν πεσόντα αγωνιστή στρατιώτη που κείτεται νεκρός στην αγκαλιά της.
Ηρώο του Μικρασιατικού Ελληνισμού (ή Μνημείο Εργασίας)
Το έργο του γλύπτη Κώστα Κλουβάτου (1920-2007) απεικονίζει τρεις μπρούτζινες μορφές εργατών: (από αριστερά) έναν μαραγκό, έναν σιδερά και έναν κτίστη και είναι τοποθετημένο στην Πλατεία Δ. Βαρουτίδη. Παραπέμπει στη διαδικασία με την οποία χτίστηκε ο προσφυγικός Βύρωνας, τιμώντας τον Μικρασιάτη εργάτη που ξαναέχτισε τη ζωή του στην πόλη. Τοποθετήθηκε αρχικά το 1956, ξηλώθηκε κατά τη διάρκεια της Δικτατορίας και επανήλθε οριστικά στη θέση του το 2004.
Άγαλμα και προτομή Λόρδου Βύρωνα
Το άγαλμα του Λόρδου Βύρωνα είναι έργο του γλύπτη Δημήτρη Χριστογιάννη και είναι τοποθετημένο μπροστά από την Πλατεία Ειρήνης. Το άγαλμα δεσπόζει στην πλατεία του Αγίου Λαζάρου, σύμβολο της ίδιας της ταυτότητας της πόλης. Αποτελεί σημείο συνάντησης των Βυρωνιωτών και κάθε χρόνο πραγματοποιούνται εκδηλώσεις τιμής γύρω από το άγαλμα.
Η προτομή του λόρδου Βύρωνα φιλοτεχνήθηκε τον Απρίλιο του 2004, με αφορμή την συμπλήρωση 80 χρόνων από την ίδρυση της πόλης του Βύρωνα και βρίσκεται στην πλατεία Αγίου Λαζάρου.
Μνημείο για τα θύματα στα Τέμπη
Το μνημείο κατασκευάστηκε για να τιμήσει τη μνήμη των 57 θυμάτων του τραγικού δυστυχήματος στα Τέμπη. Όπως αναφέρει ο Δήμος Βύρωνα: «Σκοπός του είναι να λειτουργεί ως διαρκής υπόμνηση για τις επόμενες γενιές, ειδικότερα για τη νεολαία μας, της τραγικής αυτής απώλειας.
Για το λόγο αυτό το μνημείο τοποθετείται κοντά στο μεγαλύτερο σχολικό συγκρότημα της πόλης, ώστε να θυμίζει πάντα, όχι μόνο την τραγωδία, αλλά και την αξία της ζωής, της αλληλεγγύης και της ενότητας. Η μνήμη της βίαιης και πρόωρης απώλειας αυτών των νέων ανθρώπων θα αποτελεί διαρκή φάρο ελπίδας και αναστοχασμού για όλους». Τα αποκαλυπτήρια έγιναν στις 5 Μαρτίου 2005.
Μνημείο Εθνικής Αντίστασης
Το μνημείο βρίσκεται στο ψηλότερο σημείο της Πλατείας Εθνικής Αντίστασης (τέως Πλατείας Ταπητουργείου), η οποία φέρει το όνομά της από το άγαλμα της Εθνικής Αντίστασης που την κοσμεί, αφιερωμένο στη μνήμη των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης. Αξίζει να αναφερθεί ότι για να διαμορφωθεί ο λόφος σε πλατεία, κάτοικοι του Βύρωνα προσέφεραν και προσωπική εργασία, βοηθώντας το Δήμο.
Ηρώο στην Πλατεία Σμύρνης
Ένα μνημείο για τους εκτελεσμένους επί γερμανικής κατοχής, κατά το μπλόκο του Βύρωνα το 1944. Είναι τοποθετημένο στην Πλατεία Σμύρνης. Στο καθένα από τα μαρμάρινα πλακίδια είναι γραμμένο και ένα όνομα εκτελεσμένου. Στο κεντρικό και λίγο υπερυψωμένο είναι το όνομα του επίσης εκτελεσμένου Ιταλού αντιφασίστα.
Τhe Works of Lord Byron
Μια εξαιρετικά σπάνια έκδοση των απάντων του Λόρδου Βύρωνα, που κυκλοφόρησε στο Παρίσι το 1826 από τον εκδοτικό οίκο A. and W. Galignani, λίγους μόλις μήνες μετά τον θάνατο του μεγάλου ποιητή. Την έκδοση κοσμεί ξυλόγραφο πορτρέτο του, ενώ η ιδιαίτερη αξία του συγκεκριμένου αντιτύπου ενισχύεται από τα μοναδικά τεκμήρια που το συνοδεύουν. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια πρωτότυπη χειρόγραφη επιστολή του ίδιου του Βύρωνα προς τον εκδότη του, με ημερομηνία 1813. Το αντίτυπο περιλάμβανε επίσης ένα δεύτερο χαρακτικό πορτρέτο του ποιητή, καθώς και χειρόγραφο με ποιήματά του. Πρόκειται για ένα σπάνιο βιβλιογραφικό εύρημα, που συνδυάζει το εκδοτικό έργο του Βύρωνα με αυθεντικά χειρόγραφα τεκμήρια, προσφέροντας μια ξεχωριστή ματιά στη ζωή και στην πνευματική παρακαταθήκη του.
Ο Τζορτζ Γκόρντον Μπάιρον, γνωστός ως Λόρδος Βύρωνας ή Λόρδος Μπάιρον, ήταν μία από τις σημαντικότερες μορφές του ρομαντισμού και από τους πιο γνωστούς φιλέλληνες. Στήριξε την ελληνική επανάσταση και πέθανε στο πλευρό των Ελλήνων επαναστατών στο Μεσολόγγι, σε ηλικία μόλις 36 χρόνων, έπειτα από υψηλό πυρετό.
Τις μέρες εκείνες ο Διονύσιος Σολωμός έγραψε το ποίημα «Εις τον θάνατον του Λορδ Μπάιρον» που αρχίζει μ’ αυτούς τους στίχους:
Λευθεριά, για λίγο πάψε
Νά χτυπάς με το σπαθί·
Τώρα σίμωσε καί κλάψε
Εις του Μπάιρον το κορμί·
Ευχαριστούμε τον ακούραστο συλλέκτη Μίμη Χριστοφιλάκη, για την παραχώρηση του υλικού. Ο Μίμης Χριστοφιλάκης, είναι ο ίδιος ένας θησαυρός, κινούμενος ανάμεσα σε τόσους θησαυρούς.
