Ευχαριστούμε την Αγγελική Χατζή και τον Παντελή Αραπίνη για την πολύτιμη βοήθειά τους.
Ο Νέος Κόσμος, εκτός από την τεράστια ιστορική βαρύτητα, έχει ένα ακόμη στοιχείο, σύγχρονο, το οποίο είναι σημαντικό μέσα στην αθηναϊκή πραγματικότητα όπως διαμορφώνεται τα τελευταία χρόνια: είναι μία γειτονιά η οποία δεν έχει αλλοτριωθεί από τη μαζικότητα, τις τάσεις και το hype.
Διατηρεί ακόμα ορισμένα από εκείνα τα υλικά που χαρακτηρίζουν μία πόλη ως ανθρώπινη, μία γειτονιά απ’ αυτές που αξίζει να γνωρίσεις από όλες της τις πλευρές και που χαιρόμαστε όταν κάνουμε αφιερώματα για αυτές, προβάλλοντας ακριβώς εκείνα τα πεδία τα οποία την κάνουν μοναδική. Χρειάζεται να αναρωτηθούμε: Τι θέλουμε να κάνουμε με τις γειτονιές μας και την πόλη μας; Γιατί γύρω από την προτροπή της ανάπτυξης, χωράει πολλή συζήτηση.
Κάποια στιγμή είχε τύχει να περάσω από τις προσφυγικές πολυκατοικίες του Νέου Κόσμου και ψάχνοντας είχα διαβάσει για το Δουργούτι ως έναν από τους πυρήνες αντιστασιακής δράσης της Αθήνας στα χρόνια της Κατοχής. Μετά είδα τη σπίθα στα μάτια ενός ανθρώπου που μου διηγούταν τις εφηβικές του τρέλες μεγαλώνοντας στην περιοχή στις αρχές των 90s μέσα σε καφενεία και σε συνεργεία με ανθρώπους απλούς, καθημερινούς. Κρατάω αυτή τη ζωντάνια στα μάτια των ανθρώπων που μεγάλωσαν εκεί, είχανε να πούνε πράγματα και χαιρόντουσαν που μιλούσαμε. Αυτοί οι άνθρωποι που αγαπάνε τη γειτονιά τους, μαζί με τα υλικά χαρακτηριστικά της περιοχής, κάνουν τον Νέο Κόσμο. Αυτή είναι η μία πλευρά του Νέου Κόσμου όπως τη γνώρισα εγώ και αυτός είναι ο κόσμος που μ’ αρέσει. Πάνω κάτω, δεξιά αριστερά, οργώσαμε κάθε στενάκι/σκαλάκι/πλατεία, είδαμε την ποικιλομορφία της συνύπαρξης διαφορετικών κόσμων, αισθητικών, το παρελθόν και το παρόν, σε κάθε κτίριο σε κάθε στενό… Κι απ’ όλα τα ενδιαφέροντα που συνάντησα, στέκομαι και επιμένω εκεί: στο καθαρό βλέμμα των ανθρώπων!
Νικολέτα Βήκου
Η ιστορία έχει δείξει
Μπορούν οι χρονολογίες από μόνες τους να αφηγηθούν την Ιστορία ενός τόπου; Σίγουρα όχι. Μπορούν όμως να δώσουν ένα στίγμα, μία κατεύθυνση. Να δημιουργήσουν ένα νήμα μέσα από το οποίο θα καταφέρει η Ιστορία αυτή να ξεδιπλωθεί και όποιος το θελήσει να γεμίσει τα κενά με επιπλέον ψάξιμο.
Αρχαιότητα
Στην περιοχή του Νέου Κόσμου στεγαζόταν ένα από τα τρία σημαντικότερα γυμνάσια της Αθήνας, το Κυνόσαργες.
1827
Η περιοχή πίσω από την εκκλησία του Αγίου Σώστη ονομαζόταν Ανάλατος και είναι γνωστή για την ιστορική Μάχη του Ανάλατου, στην οποία σκοτώθηκε ο Καραϊσκάκης.
1914-1915
Οικογένειες Αρμένιων αρχίζουν να καταφθάνουν στο Δουργούτι, διωκόμενοι από τους Νεότουρκους, για να διαφύγουν της γενοκτονίας, αφού ήδη έχουν ξεκινήσει οι σφαγές. Ανά κύματα εξακολουθούν να έρχονται και τα επόμενα χρόνια.
1922
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή καταφτάνουν στο Δουργούτι χιλιάδες πλέον πρόσφυγες Έλληνες και Αρμένιοι. Από την Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων, στο Δουργούτι στέλνονται οι πιο φτωχοί πρόσφυγες. Η περιοχή κατακλύζεται από πρόχειρες κατασκευές και έτσι δημιουργούνται οι παράγκες.
1924
Χτίζονται τα «ιταλικά», μια σειρά από μονώροφα τούβλινα σπιτάκια. Οι Ιταλοί έστειλαν μία αποστολή για να επιβεβαιώσει τη χάραξη των ελληνοαλβανικών συνόρων, αυτή η αποστολή βρέθηκε δολοφονημένη. Έγινε ένα διεθνές δικαστήριο και καταδίκασε την Ελλάδα, η οποία πλήρωσε πρόστιμο. Έπειτα από λίγα χρόνια αποκαλύφθηκε ότι σκοτώθηκαν από Αλβανούς και η Ιταλία έφτιαξε αυτόν τον συνοικισμό ως επιστροφή των χρημάτων. Στα «ιταλικά» μείναν κυρίως Φραγκολεβαντίνοι.
1936-1940
Χτίζονται σταδιακά οι πρώτες προσφυγικές πολυκατοικίες, πίσω από το Ιντερκοντινένταλ, στις οποίες διέμεναν πρόσφυγες που είχαν κάποια μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα. Εκεί συνήθως μένανε ελληνόφωνοι πρόσφυγες, κυρίως από τη Σμύρνη. Οι πολυκατοικίες αυτές απέκτησαν πιο γρήγορα νερό και ηλεκτρικό.
1944
9 Αυγούστου: Επειδή το Δουργούτι ήταν ένα από τα προπύργια της μαζικής αντίστασης, εκεί έγινε το λεγόμενο «μεγάλο μπλόκο», όπου τα στρατεύματα Κατοχής κύκλωσαν την περιοχή. Με συνοπτικές διαδικασίες εκτελέστηκαν επί τόπου περίπου 160 άνθρωποι. Φεύγοντας οι Γερμανοί πήραν πάνω από 2.500 χιλιάδες όμηρους στη Γερμανία. Στο μπλόκο κάηκε το 60% του συνοικισμού.
Εμφύλιος
Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου, το κράτος, επειδή ήθελε να ξεμπερδεύει με τη μη εύκολη προσβασιμότητα της περιοχής (υπερβολικά στενά δρομάκια, η μία παράγκα πάνω στην άλλη, δαιδαλώδης μορφή) η οποία απέτρεπε τους αστυνομικούς και το κράτος από το να μπαίνει στην περιοχή όποτε το επιθυμούσε, αποφάσισε να στείλει μπουλντόζες, να γκρεμίσει παράγκες και να χαράξει δρόμους. Στα τέλη του 1947 δεν έχουν μείνει πάνω από 2.000 παράγκες, πολλές απ’ αυτές εγκαταλελειμμένες.
1948
Με αμερικάνικο σχέδιο, επιδιώκεται η αλλαγή του πληθυσμού του Δουργουτίου –και όχι μόνο–, αφού αποφασίζεται να σταλούν εκεί οι λεγόμενοι «ανταρτόπληκτοί» από χωριά της Ελλάδας. Έτσι, εγκαθίστανται στο Δουργούτι άνθρωποι οι οποίοι όχι μόνο δεν είχαν καμία σχέση με τον τόπο, αλλά δεν είχα πάρει μέρος και στις αντιστασιακές κινήσεις. Ο πληθυσμός του Δουργουτίου αλλάζει φυσιογνωμία.
1965
Η θεμελίωση νέου οικισμού από τον Γεώργιο Παπανδρέου σηματοδοτείται από τη φράση «Θάνατος στην παράγκα». Οι παράγκες γκρεμίζονται συνολικά.
1968
Η χούντα εγκαινιάζει τις πρώτες εργατικές πολυκατοικίες στην περιοχή στις οποίες δεν έχουν δικαίωμα κατοίκησης πλέον μόνο οι πρόσφυγες. Πολλοί Δουργουτιώτες μάλιστα εκδιώχνονται σε άλλες περιοχές της Αθήνας, αφού δεν τους επιτρέπεται η διαμονή στις νέες εργατικές πολυκατοικίες.
1969-1970
Δίνονται τα πρώτα παραχωρητήρια για κατοίκηση των εργατικών πολυκατοικιών, στις οποίες πλέον έχουν δικαίωμα κατοίκησης μόνο οι πρόεφυγες. Πολλοί Δουργουτιώτες μάλιστα εκδιώχνονται σε άλλες περιοχές της Αθήνας, αφού δεν τους επιτρέπεται η διαμονή στις νέες εργατικές πολυκατοικίες.
2004
Κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνες στην Ελλάδα, μπροστά από τις προσφυγικές πολυκατοικίες και συγκεκριμένα στην πρόσοψη της πολυκατοικίας με το γράμμα Ζ, τοποθετήθηκε ένα πλέγμα, ώστε να μην είναι ορατή από όσους διασχίζουν τη Λεωφόρο Συγγρού.
Οι νέοι του Νέου Κόσμου
Ζητήσαμε από νέους κατοίκους να συνθέσουν μέσω των λέξεων τον δικό τους Νέο Κόσμο· το μέρος που όχι απλά έτυχε να ζουν, αλλά τον τόπο που διάλεξαν να αποκαλούν σπίτι.
Βάσω Ζουλούμη, 30 ετών, Visual artist-Γραφίστρια
Η γειτονιά του Νέου Κόσμου, όπου κατοικώ είναι γεμάτη ζωή και αντιθέσεις. Μέρος όπου η αστική παράδοση συναντά την αίσθηση της κοινότητας. Εδώ οι άνθρωποι συναντιούνται σε μικρά, ζεστά στέκια και καφενεία. Σε κάθε γωνιά της περιοχής ανακαλύπτεις κομμάτια της ιστορίας, όπως τα προσφυγικά της Κασομούλη στην ιστορική περιοχή του Δουργουτίου, που κρατούν ζωντανές τις μνήμες αντίστασης και αλληλεγγύης. Πολιτιστικοί χώροι όπως το ΕΜΣΤ, η Στέγη Ωνάση, τα θέατρα και οι γκαλερί φέρνουν έναν σύγχρονο, καλλιτεχνικό αέρα στην περιοχή. Στέκια όπως ο κινηματογράφος Cinemarian με τις μοναδικές του προβολές, ο «Τιτάνας» για μια χαλαρή βραδινή μπύρα και φυσικά το θρυλικό Batman ενισχύουν την γοητευτική μοναδικότητα της γειτονιάς. Λίγο πιο κάτω, η μαγική Αρεοπαγίτου κάτω από την Ακρόπολη, προσφέρει μια ανάσα ηρεμίας. Εύχομαι ο Νέος Κόσμος, με τις αυθεντικές του γωνιές και την καρδιά μιας πραγματικής γειτονιάς, να κρατήσει τη ζεστασιά και τον χαρακτήρα του, μακριά από την έντονη τουριστική ανάπτυξη που τον περιβάλλει.
Malcolm Nickolson, 42 ετών, αρχαιολόγος
Ένα μεγάλο θετικό του Νέου Κόσμου είναι η εγγύτητα στο κέντρο της πόλης. Αγαπώ τη ζωή στην Αθήνα. Παρά τις προκλήσεις είναι μια συναρπαστική ζωηρή πόλη και υπάρχει πάντα κάτι νέο να ανακαλύψεις και να ζήσεις. Τα συναισθήματά μου για τη γειτονιά μου είναι ανάμεικτα. Δεν είναι πολιτιστικός ή γαστρονομικός προορισμός όπως το κοντινό Κουκάκι, αλλά έχει πλεονεκτήματα σε σχέση με τις πιο δημοφιλείς περιοχές. Το φαινόμενο του Airbnb είναι λιγότερο έντονο και οι εργαζόμενοι Αθηναίοι δεν έχουν εκτοπιστεί από τουρίστες και υψηλά ενοίκια – τουλάχιστον όχι ακόμα. Μένουμε στην περιοχή της οδού Μπακνανά, όχι μακριά από το λόφο του Κυνοσάργους, ο οποίος διατηρεί το αποτύπωμα του αρχικού προσφυγικού οικισμού. Είναι μια φιλική, σκληρά εργαζόμενη, προσγειωμένη κοινότητα και ελπίζω ότι αυτό δεν θα αλλάξει.
Ιωσήφ-Οβσέπ Τοπαλιάν, 33 ετών, Φωτιστής
Πόσα θα μπορούσα να πω για τον Νέο Κόσμο παρόλο που δεν υπήρξα κάτοικος, πέρασα τα παιδικά, μαθητικά μου χρόνια εκεί. Σπούδασα, μεγάλωσα, έπαιξα και συμμετείχα σε πολλά δρώμενα στο Αρμένικο σχολείο του Κυανού Σταυρού εκεί στην οδό Σαρκουδίνου. Οι πρώτες φιλίες παρέες και όμορφες αθώες στιγμές ήταν εκεί σε αυτή την παλιακή, ζεστή, φιλόξενη γειτονιά. Φιλοξενούσε κόσμο από την ανατολή και κυρίως από τη γενέτειρά μου την Αρμενία, τόσο που πέραν του σχολείου, έχουμε μεγάλη κοινότητα με σωματεία, πολιτιστικά κέντρα στα οποία συμμετείχα με αγάπη, τραγουδώντας, παίζοντας, μαθαίνοντας και νιώθοντας τον Νέο Κόσμο ως το μεγάλο μας σπίτι ακόμη και μέχρι σήμερα χαραγμένο στην καρδιά μου.
Αγγελική Χατζή, 40 ετών, Μουσειολόγος
Ο δικός μου Νέος Κόσμος ήταν ένας αδιάφορος ξένος μέχρι σήμερα. Τον γνώρισα από τις διηγήσεις των ανθρώπων του, τα βήματα στα στενά του, τις φωτογραφίες ενός «τότε» πυκνού, τις εικόνες ενός «τώρα» ολοζώντανου. Ένας κόσμος που πάλλεται μέσα στις αντιφάσεις του. Ανάμεσα στα συγκλονιστικά σπαράγματα της ιστορίας του, φυτρώνει ο σύγχρονος κόσμος. Πλάι σε θηριώδεις πολυκατοικίες, επιζούν εκείνα τα χαμηλά σπίτια. Μέσα στη σκληρότητα του αστικού τοπίου, συναντάς τα γέλια των νέων που τον αποκαλούν σπίτι, την αφτιασίδωτη ζεστασιά των κατοίκων του, την αίσθηση της γειτονιάς που έμοιαζε χαμένη. Είδα κούραση μα και λαχτάρα. Κατήφεια μα κι ελπίδα άσβεστη. Ο Νέος Κόσμος που γνώρισα είναι ένας τόπος γοητευτικός που διψά για ζωή!
Δανάη Σαχπατζίδου, 32 ετών, Sales advisor
Στον Νέο Κόσμο αγαπώ τον συνδυασμό παλιού και νέου, με γοητευτικά παραδοσιακά καφενεία δίπλα σε μοντέρνα εστιατόρια. Νιώθω πως βρίσκομαι κοντά σε όλα, καθώς η περιοχή έχει εύκολη πρόσβαση στα ΜΜΜ, καθιστώντας άμεση τη μετακίνηση στο κέντρο της πόλης ή στις παραθαλάσσιες περιοχές. Υπάρχουν όμορφα πάρκα και πράσινο, δημιουργώντας μια ζεστή αίσθηση κοινότητας που κάνει την περιοχή πιο φιλόξενη. Ωστόσο, ζώντας στο κέντρο δεν μπορείς να αποφύγεις το θόρυβο και το καυσαέριο που προκαλείται από τους πολυσύχναστους δρόμους. Ορισμένες γειτονιές θα μπορούσαν να επωφεληθούν από καθαρότερους δημόσιους χώρους. Παρόλα αυτά, αισθάνομαι ότι ο Νέος Κόσμος είναι μια ζωντανή και προσιτή περιοχή, καθιστώντας τον ένα μοναδικό μέρος της Αθήνας που ονομάζω σπίτι.
Τάσης Παπαϊωάννου: «Μία παράγκα, στοιχείο συλλογικής μνήμης και καμπανάκι ότι η ιστορία συνεχίζει και κάτι πρέπει να κάνουμε»
Μιλήσαμε με τον Τάση Παπαϊωάννου, διδάσκοντα στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, για το εγχείρημα της ανακατασκευής μιας προσφυγικής παράγκας από το Δουργούτι. Ένα εγχείρημα που το συλλογικό είναι προϋπόθεση, και το χθες θέτει ερωτήματα στο σήμερα.
Συνέντευξη: Αγγελική Χατζή
Πώς προέκυψε η ιδέα της ανακατασκευής μιας προσφυγικής παράγκας από το Δουργούτι;
Ήταν πρόταση μιας πρωτοβουλίας κατοίκων από το Δουργούτι στο πλαίσιο του προβλήματος που υπάρχει στην ελληνική κοινωνία και διεθνώς, σε σχέση με τα πολύ μεγάλα κύματα προσφύγων. Προφανώς έχει να κάνει με την ιστορία αυτής της περιοχής, όπου μέχρι την περίοδο του ’60 υπήρχαν ακόμα οι προσφυγικές κατοικίες, οι παράγκες, που είχαν με τα ίδια τους τα χέρια χτίσει οι πρόσφυγες όταν ήρθαν από τη Μικρά Ασία. Αυτή λοιπόν η μνήμη, τους έκανε να θελήσουν να ξαναφτιαχτεί εν είδει μνημείου, μια παράγκα. Η πρόταση έγινε προς συγκεκριμένους διδάσκοντες της Σχολής Αρχιτεκτόνων, προκειμένου να βοηθήσουν σ’ αυτό το όραμα. Ξεκινήσαμε την προσπάθεια με τους κατοίκους, κάποιους συναδέλφους, προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές. Πήραμε την άδεια για να δουλεύουμε στη σχολή, χρησιμοποιώντας και το εργαστήριο προπλασμάτων της. Θέλουμε η παράγκα να μπορεί να στηθεί σε διάφορα σημεία του λεκανοπεδίου και σε προσφυγικές περιοχές, να πλαισιώνεται με εκθέσεις, ενδεχομένως ομιλίες και προβολές.
Τι μαρτυρούν τα χαρακτηριστικά αυτού του κτιριακού κελύφους για τη ζωή που φιλοξενούσε;
Το χαρακτηριστικό αυτών των κτισμάτων είναι ότι ήταν μονόχωρα. Όταν είχαν ανάγκη για περισσότερο χώρο, η επέκταση γινόταν καθ’ ύψος, καθώς οι καλύβες ήταν κολλητά η μία στην άλλη. Στην ουσία, ζούσε όλη η οικογένεια μέσα σ’ έναν χώρο. Ο ένας δίπλα στον άλλο, ο ένας παρακολουθώντας τη ζωή του άλλου. Ο τρόπος ζωής τους εκφράζει, νομίζω, τη συλλογικότητα. Ήταν μια γειτονιά με στοιχεία αλληλεγγύης, κάτι πολύ σημαντικό. Ούτε τα στοιχειώδη δεν είχαν οι άνθρωποι για να ζήσουν. Αντιμετώπιζαν τη φτώχια και τα δεινά που η ζωή τους επιφύλασσε όλοι μαζί. Αυτό το όλοι μαζί» είναι το πιο χαρακτηριστικό που θα μπορούσε να ειπωθεί για τους ανθρώπους αυτούς.
Με ποιον τρόπο το πλούσιο ιστορικό φορτίο της παραγκούπολης της γειτονιάς αυτής συνδέεται με το σήμερα;
Συνδέεται εμμέσως. Υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι, που προσπαθώντας να φύγουν από τις χώρες τους, αναγκάζονται να ταξιδεύουν μέσα σε πάρα πολύ επικίνδυνες συνθήκες, προκειμένου να βρουν καλύτερους όρους ζωής. Οι Έλληνες γνωρίζουν πάρα πολύ καλά ότι και οι ίδιοι υπήρξαν μετανάστες, οι ίδιοι υπήρξαν πρόσφυγες. Κι όμως, από την κυβέρνηση το φαινόμενο αντιμετωπίζεται με φράχτες, κυνήγι των μεταναστών και των προσφύγων. Τους πρόσφυγες του ’22 που ήρθαν από τη Μικρά Ασία τους αντιμετώπιζαν ως κάτι που δεν το ήθελαν κοντά τους. Νομίζω με τέτοιο τρόπο αντιμετωπίζονται σήμερα αυτοί οι δυστυχείς άνθρωποι. Καμία μέριμνα από το κράτος. Ζώντας σ’ αυτά τα στρατόπεδα, στην ουσία, συγκέντρωσης, αλλά και σε καταυλισμούς, που προσομοιάζουν πολύ στις παραγκουπόλεις εκείνης της περιόδου. Χρησιμοποιώντας υλικά που έχουν πεταχτεί, φτιάχνουν υποτυπωδώς κάποιον χώρο, προκειμένου κάπως να στοιβαχτούν από κάτω. Είναι οι εγκαταλελειμμένοι, οι άνθρωποι που δεν τους δίνει η κοινωνία χώρο να υπάρξουν. Επομένως, η παράγκα δεν συμβολίζει μόνο ένα στοιχείο μνήμης συλλογικής αλλά αποτελεί κι ένα πολύ σημαντικό καμπανάκι ότι αυτή η ιστορία συνεχίζει και κάτι πρέπει να κάνουμε ως κράτος πρόνοιας.
Βρίσκεστε σε μια περίοδο επανέναρξης των εργασιών. Τι χαρακτήρα θέλετε να δώσετε στη δημιουργική διαδικασία;
Ο χαρακτήρας που θέλουμε να δώσουμε είναι ο χαρακτήρας που δημιούργησε αυτές τις παράγκες τότε. Μίας συλλογικής προσπάθειας πολλών ανθρώπων, που ο ένας βοηθούσε τον άλλον. Με έναν τρόπο, όλοι είχαν ένα μερτικό στο σπίτι του άλλου. Αυτό είναι κάτι σημαντικό να ειπωθεί. Είναι κάτι που χαρακτηρίζει και την παραδοσιακή αρχιτεκτονική σε αντιδιαστολή με σήμερα. Αυτό το στοιχείο της συλλογικότητας είχε τεθεί εξ αρχής. Έχει ιδιαίτερη σημασία να συμμετέχουν νέα παιδιά, φοιτήτριες, φοιτητές, προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί της σχολής. Είναι πάρα πολύ σημαντικό μάθημα, μιας αρχιτεκτονικής, που γίνεται από τα κάτω. Έχει τεράστια σημασία να την προσεγγίσουν, να την κατανοήσουν, να καταλάβουν τις συνθήκες μιας αρχιτεκτονικής της αυτοστέγασης, που χτίζεται διαρκώς μέσα στο πέρασμα των χρόνων. Πέρα από το συμβολικό, προσπαθούμε να δώσουμε και εκπαιδευτικό περιεχόμενο.
Ποια είναι τα επόμενα βήματά σας;
Στα επόμενα βήματα είναι σημαντικό το ζήτημα των διαθεσιμοτήτων για να συνεχίσουμε το εγχείρημα. Νομίζω θα το καταφέρουμε στο τέλος. Προφανώς υπάρχει στην ομάδα και κόσμος εκτός της Σχολής Αρχιτεκτόνων. Το κάλεσμα είναι ανοιχτό, δεν περιλαμβάνει μόνο συγκεκριμένες ομάδες. Είναι ανοιχτό προς όποιον θα ήθελε να βοηθήσει. Στα σχέδια είναι ένα event, μια καμπάνια που θα γνωστοποιήσει το εγχείρημα.
Το ‘ξερες πως…
Μιλήσαμε με τον Τάση Παπαϊωάννου, διδάσκοντα στην Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, για το εγχείρημα της ανακατασκευής μιας προσφυγικής παράγκας από το Δουργούτι. Ένα εγχείρημα που το συλλογικό είναι προϋπόθεση, και το χθες θέτει ερωτήματα στο σήμερα.
Κλίμα
Σύμφωνα με τον μετεωρολογικό σταθμό που ανήκει στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, ο Νέος Κόσμος έχει ένα μεταβατικό κλίμα μεταξύ του Μεσογειακού και του κλίματος θερμής στέπας. Παρουσιάζει πολύ ήπιους χειμώνες για τα δεδομένα του κέντρου της Αθήνας και πολύ θερμά καλοκαίρια. Εμφανίζει μέση ετήσια θερμοκρασία άνω των 20 βαθμών και είναι η θερμότερη περιοχή του Δήμου Αθηναίων ετησίως.
Την ταινία του Φέρρη
«Τα ματόκλαδά σου λάμπουν», γυρισμένη στα προσφυγικά του Δουργουτίου, απαγόρευσε η Επιτροπή Οπτικής Διαφωτίσεως από το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 1961 με την αιτιολογία «της τουριστικής δυσφημήσεως της χώρας διά της συστηματικής παρουσιάσεως της χειροτέρας μορφής κοινωνικής αθλιότητος διά της απεικονίσεως τρωγλών συνοικισμών» (Επιθεώρηση Τέχνης, τεύχος 81, 1961, σ. 82).
Στο τρίγωνο Καλλιρόης, Βουλιαγμένης και Αρδηττού, όρια με Μετς,
βρίσκεται η εκκλησία Αγία Φωτεινή του Ιλισσού. Στο ίδιο ακριβώς σημείο υπήρχε πριν Ναός της Εκάτης, θεάς της μαγικής τέχνης του κάτω κόσμου και του σκότους, λίγο σκοτεινή θεά. Τον 4ο αι μ.Χ., την πρωτοχριστιανική περίοδο, οι πιστοί διέλυσαν το ναό της Εκάτης και με υλικά από αυτόν έχτισαν την Αγία Φωτεινή, προσπαθώντας να ξορκίσουν την παλιά θρησκεία και τον ειδωλολατρισμό. Εξ ου και Αγία Φωτεινή, ώστε το φως να κερδίζει το σκοτάδι της Εκάτης.
Οι πρόσφυγες αρχικά εγκαταστάθηκαν σε σκηνές
που είχαν τοποθετηθεί στην περιοχή του Δουργουτίου από τον Στρατό. Κάποια στιγμή άρχισαν να κάνουν πλίθρες (χώμα με άχυρο) στο εσωτερικό των σκηνών ώστε να είναι πιο στέρεες και ανθεκτικές στις καιρικές συνθήκες. Άρχιζαν στο εσωτερικό να σκάβουν και να προσπαθούν να δημιουργήσουν ένα μικρό θεμέλιο της τάξεως των 40 πόντων. Όταν αφαιρέθηκαν οι σκηνές, αναδείχθηκαν οι παράγκες. Όσο ακόμα υπήρχαν οι σκηνές απέξω, όταν με κάποιο τρόπο μαθαινόταν ότι κάποιος έκανε αυτή την υποτυπώδη θεμελίωση στην παράγκα σου, ερχόταν η αστυνομία και την γκρέμιζε, γιατί αυτό σήμαινε ότι μονιμοποιούταν με κάποιον τρόπο η κατοίκηση.
Όταν ο Χένρι Μίλερ βρέθηκε στην Αθήνα
αναζητώντας τον περιβόητο μάγο του Δουργουτίου για να γράψει τον «Κολοσσό του Αμαρουσίου», έπαθε πολιτισμικό σοκ μόλις αντίκρισε τα ξύλινα σπίτια με τις τσίγκινες σκεπές. Στο βιβλίο του ο Μίλερ περιγράφει το Δουργούτι με συγκλονιστικές εικόνες. Χαρακτηριστικά αναφέρει:
«… Σκοτώσαμε την ώρα μας τριγυρνώντας μέσα στη γειτονιά, απορώντας όχι τόσο για τη βρομιά, όσο για τη συγκινητική προσπάθεια των ανθρώπων να στολίσουν τα άθλια καλύβια τους. Μόλο που ήταν φτιαγμένα από σκουπιδαριό, έβρισκες εδώ πιότερη χάρη και χαρακτήρα παρά σε μια καινούρια πόλη. Σου έφερνε στο νου βιβλία, εικόνες, όνειρα, θρύλους, σου θύμισε ονόματα σαν του Λιούς Κάρολ, Ιερώνυμου Μπος, Μπρέγκελ, Μαξ Ερνστ, Χανς Ράιχελ, Σαλβαντόρ Νταλί, Γκόγια, Τζιόττο, Πάουλ Κλεε, για να αναφέρω μερικούς μόνο. Μέσα από τη φοβερή φτώχεια και τον πόνο έβγαινε μια φλόγα που ήταν ιερή, σου έδινε αμέσως ένα αίσθημα σεβασμού. Δε σου ερχόταν καθόλου να γελάσεις σαν έβρισκες μια μισογερμένη παράγκα να ’χει ένα λιακωτό φτιαγμένο από τενεκέδες».
Πολλοί Δουργουτιώτες ήταν δυναμιτιστές,
και αποτελούσαν τον λόχο των δυναμιτιστών του ΕΛΑΣ της Αθήνας. Ακριβώς απέναντι στη Συγγρού είναι ο λόφος της Σικελίας, τα νταμάρια της Σικελίας. Τα νταμάρια της Σικελίας λειτουργούσαν μέχρι τις αρχές του ’60. Η βασική λατόμοι ήταν Δουργουτιώτες – οι περισσότεροι μέχρι το ’40 Αρμένιοι. Ήταν πολύ σκληρή δουλειά και επικίνδυνη γιατί πέθαιναν πολλοί από τον δυναμίτη. Στο Δουργούτι υπήρχαν πάρα πολλά κιλά κρυμμένου δυναμίτη από αυτούς.
Πολλοί λέγανε ότι η πρώτη ονομασία του Δουργουτίου προέρχεται
από τα τουρκικά Ντομούζ Νταμέ (ντομούζ νταμ: το σπίτι των χοίρων). Όταν φτάσανε οι πρόσφυγες υπήρχανε όντως μεγάλα χοιροστάσια στην περιοχή. Ότι το όνομα προκύπτει από κάποιον Δουργούτη μεγαλοκτηματία δεν προκύπτει από κάπου, αφού δύο Δουργούτηδες που υπάρχουν στα Γενικά Αρχεία του Κράτους είναι: έναν τσιφλικάς της Θεσσαλίας και αυτός που έκανε το εργοστάσιο μεταξιού στο Μεταξουργείο, οι οποίοι αμφότεροι δεν μπορούν να συνδέονται με την περιοχή.
«Η Delirium Athens στηρίζει ενεργά την τέχνη του δρόμου και την ευρύτερη underground ελληνική σκηνή»
Στον Νέο Κόσμο ξεπηδάνε συνεχώς μικρές εστίες τέχνης, από ανθρώπους που θέλουν να εκφραστούν μέσα από αυτές. Ένας τέτοιος χώρος είναι και η γκαλερί Delirium Athens, η οποία εδώ και τρία χρόνια δίνει το δικό της στίγμα στην περιοχή αλλά και σε ολόκληρη την Αθήνα.
Μιλήσαμε με τον street artist Dimitri The Krah, ο οποίος είναι ο εμπνευστής της.
Πώς ξεκίνησες να ασχολείσαι με το γκράφιτι και το street art γενικότερα;
Στη δεκαετία του ’90, δεν υπήρχαν ευκαιρίες για νέους καλλιτέχνες, οπότε κάναμε τους δρόμους γκαλερί. Ποτέ δεν φανταζόμουν ότι κάποια μέρα η δουλειά μου θα είναι σε γκαλερί. Η τέχνη μας συνδεόταν με το έγκλημα και δεν αναγνωριζόταν ως μορφή τέχνης. Ωστόσο, το πάθος μου για την τέχνη έγινε εμμονή και τρόπος ζωής.
Η γκαλερί σου στον Νέο Κόσμο έχει μία ιδιαίτερη, μοναδική και δυνατή ταυτότητα. Μίλησε μας γι’ αυτήν.
H Delirium Athens είναι η μόνη Urban Art Gallery η οποία προσεγγίζει άμεσα και εκθέτει την ελληνική street art, pop-surreal, dark art και ευρύτερα αστική σκηνή. Σαν λουλούδι που άνθισε μέσα στο καμένο δάσος της καραντίνας, δημιουργήθηκε αυτό το μοναδικό σπίτι της urban/street τέχνης στην καρδιά της Αθήνας. Ένας χώρος γεμάτος ενέργεια και μαγνητισμό που έχει ενώσει και στηρίζει σταθερά μια σκηνή από ανθρώπους με κοινές ιδέες και ενδιαφέροντα.
Τι είναι οι αστικές τέχνες (urban arts) με τις οποίες ασχολείσαι;
Η αστική τέχνη είναι ένα καλλιτεχνικό κίνημα που λειτουργεί ως ομπρέλα για διάφορα εναλλακτικά είδη τέχνης, όπως το γκράφιτι, η εικονογράφηση, τα κόμικς, η σκοτεινή τέχνη και ο σουρεαλισμός.
Ποια είναι η σχέση σου με τον Νέο Κόσμο; Τι αγαπάς σε αυτή τη γειτονιά και τι θα άλλαζες;
Μένω στον Νέο Κόσμο, οπότε είναι η γειτονιά μου, και μου αρέσει που είναι τόσο κεντρικά και μπορώ να περπατήσω στην Ακρόπολη από εδώ. Όλοι μας θα θέλαμε να ζούμε σε μια πόλη γεμάτη χρώματα και ενέργεια. Ο Νέος Κόσμος είναι μια γειτονιά η οποία πληθυσμιακά βρίθει από χρώμα, οι τοίχοι του όμως πλήττουν από μονοτονία. Συνθήματα, μουτζούρες, απεριποίητες προσόψεις κτηρίων και εγκαταλελειμμένοι χώροι. Μια κανονική «γκαραζούπολη». Τα τελευταία ωστόσο χρόνια η περιοχή ανθίζει και προσπαθεί να πάει κόντρα στο γκρίζο χρώμα που τη χαρακτήριζε μέχρι πρότινος. Μικρά ατελιέ και ανεξάρτητοι καλλιτεχνικοί και πολιτιστικοί χώροι ενώνουν τις φωνές των δημιουργικών ανθρώπων του Νέου Κόσμου και φέρουν την ελπίδα ότι η πόλη θα μεταμορφωθεί. Η Delirium Athens επιδιώκει να βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της αλλαγής και στηρίζει ενεργά την τέχνη του δρόμου και την ευρύτερη underground ελληνική σκηνή. Αυτό όμως για να επιτευχθεί χρειάζεται τη βοήθεια των ντόπιων, του δήμου ή ακόμα και οργανισμών, ώστε να γίνει η γειτονιά μας πολύχρωμη, γεμάτη τοιχογραφίες!
Περισσότερα για την γκαλερί μπορείτε να βρείτε ΕΔΩ
Τοπόσημα του Νέου Κόσμου
Σημεία, σημάδια και σημασίες. Μία περιοχή έχει κάποια χαρακτηριστικά σημεία αναφοράς, τα οποία όμως ξεπερνούν, τρόπον τινά, τον χρόνο και τον τόπο και δίνουν το δικό τους σύγχρονο και ταυτόχρονα άχρονο στίγμα.
Πλατεία Αρμενίων
Φόρος τιμής στους Αρμένιους πρόσφυγες που έφτασαν στην περιοχή του Δουργουτίου από το 1914 και έδωσαν το δικό τους στίγμα στην περιοχή, τόσο πολιτισμικά όσο και πολιτικά. Άλλωστε, δεν είναι τυχαίο που το Δουργούτι πολλοί το αποκαλούσαν και Αρμένικα, αφού ήταν η μεγαλύτερη πόλη με Αρμένιους μετά την Αρμενία.
Λαϊκή αγορά Σαρκουδίνου
Η λαϊκή αγορά της οδού Μήτρου Σαρκουδίνου γίνεται κάθε Σάββατο είναι από τις πιο μεγάλες της Αθήνας. Ένα σύγχρονο τοπόσημο με τον τρόπο του, αφού εκεί μαζεύονται άνθρωποι όλων των φυλών και των ηλικιών, κάτοικοι του Νέου Κόσμου και όχι μόνο, για να προμηθευτούν τα απαραίτητα, αλλά και για να ανταλλάξουνε δυο τρεις κουβέντες. Μεγάλη υπόθεση οι λαϊκές αγορές.
Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Κυνοσάργους
Ένας λόφος, μία εκκλησία, απέραντη θέα. Ο Ι.Ν. Αγίου Γεωργίου Κυνοσάργους έχει εκπληκτικές ζωγραφιές στο εσωτερικό του, από τον ζωγράφο Αλέξανδρο Μπάτα. Μία εκκλησία είναι πάντα ένα σημείο συνάντησης/αναφοράς σε μία περιοχή, ανεξάρτητα από το αν ασπάζεσαι τον θρησκευτικό της χαρακτήρα.
Προσφυγικές πολυκατοικίες
Οι προσφυγικές πολυκατοικίες Α΄, Β΄, Γ΄, Ε΄, Ζ΄, ΣΤ΄, Η΄ υπάρχουν και κατοικούνται σήμερα κυρίως από Ασιάτες μετανάστες. Οι Ζ΄, ΣΤ΄ βρίσκονται μπροστά στη Συγγρού, οι Ε΄, Η΄ σε παράλληλη σειρά ακριβώς πίσω τους και οι υπόλοιπες τέσσερις σε δύο παράλληλες σειρές πιο πίσω.
Ιδιαίτερα οι Ζ΄ και ΣΤ΄, λόγω της θέσης τους, δέχτηκαν τη μανία των τανκς και της εφόδου των βρετανών όπως και η Ε΄, γιατί ήταν δίπλα στο εργοστάσιο του Καίσαρη, (σημερινό Intercontinental) το οποίο λειτουργούσε ως φρούριο του ΕΛΑΣ. Ακόμα σε αυτές υπάρχουν τρύπες από τα πολυβόλα των Άγγλων, στις μάχες που δόθηκαν κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών.
Αυτή η φωτογραφία θα μπορούσε να είναι κολάζ, αλλά δεν είναι. Είναι όμως μία πραγματικότητα που συναντάμε σε πολλές περιοχές της Αθήνας: αρχιτεκτονικά διαμαντάκια περασμένων εποχών –ερειπωμένα, μισογκρεμισμένα–, πλάι σε σύγχρονα οικοδομήματα. Οι γενικότερες αντιθέσεις της πόλης αντικατοπτρίζονται στο μέγιστο στα υλικά της χαρακτηριστικά, τα οποία άλλοτε συνυπάρχουν, άλλοτε συνορεύουν και άλλοτε απωθούνται. Τα αρχιτεκτονικά στολίδια της μονοκατοικίας δεξιά είναι ακόμα εμφανή –η πατίνα του χρόνου έχει δημιουργήσει και τα δικά της–, τα στολίδια της πολυκατοικίας ίσως να είναι οι μονάδες των κλιματιστικών…
