Φοιτητής 1 “Κι αν εγώ θέλω να ερωτευτώ έναν κροκόδειλο;”
Φοιτητής 5 “Τον ερωτεύεσαι.”
Φοιτητής 1 “Κι αν εγώ θέλω να ερωτευτώ εσένα;”
Φοιτητής 5 “Και πάλι ερωτεύεσαι, εγώ στο επιτρέπω
και σε κουβαλάω στους ώμους μου και σε πάω στα απότομα βράχια”
Σκηνή τέταρτη, Το κοινό, Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα1
Ακόμα και μετά το θάνατό του, η οικογένεια και οι φίλοι του δεν είχαν καμία διάθεση να μιλήσουν για τις σεξουαλικές προτιμήσεις του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα. Αυτό το άτυπο «σύστημα» απόκρυψης της ομοφυλοφιλίας του εδραιώθηκε στην Ισπανία και καθόρισε τον τρόπο πρόσληψης του έργου του μέχρι και πριν από μερικές δεκαετίες.
Όταν ο Ίαν Γκίμπσον, μελετητής και βιογράφος του Λόρκα, έκανε την πρώτη έρευνα για τη ζωή του ποιητή, βρήκε κάποιους φίλους του από τη «Μπαράκα», το φοιτητικό θίασο που δημιούργησε και οργάνωσε ο Λόρκα το 1931, και τους ρώτησε για την προσωπική του ζωή. Όσοι, λίγοι, απάντησαν είπαν: «Εμείς δεν είδαμε ποτέ τίποτα, ήταν ένας σωστός καμπαγιέρο2, ήταν πάντα πολύ διακριτικός»3. Σχεδόν 30 χρόνια μετά τη δολοφονία του Λόρκα, το 1960 πια, το μεγαλύτερο κίνημα για τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων στην Αμερική, το Gay Liberation Movement, ξεκινάει τις καμπάνιες του με βασικό σύνθημα το “Coming out”. Αλλά στην Ισπανία, την εποχή που ζει ο Λόρκα δεν υπάρχει καμία κοινωνικοπολιτική ομάδα που να υποστηρίζει το ζήτημα της ανοιχτής ομοφυλοφιλίας. Η έννοια του καμπαγιέρο, που σημαίνει κύριος, και η διακριτικότητα όσον αφορά τις σεξουαλικές προτιμήσεις, αποτελούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις για να γίνει κανείς αποδεκτός στην κοινωνία.
Εκτός όμως από την κυρίαρχη νοοτροπία που επιδρά ούτως ή άλλως στην έκφραση των ανθρώπων, υπάρχει και ο ευθύς κατασταλτικός έλεγχος τον οποίο έχουν υποστεί πολλοί άνθρωποι της τέχνης. Ο έλεγχος αυτός είναι γνωστός και ως λογοκρισία. Μέχρι και σήμερα οι μελετητές προσπαθούν να αποδείξουν ότι υπάρχει ένα πλούσιο υλικό από χειρόγραφα του Λόρκα στο αρχείο του δικτάτορα Φρανθίσκο Φράνκο, τα οποία ακόμα δεν έχουν ανοίξει. Το Ίδρυμα Φράνκο που βρίσκεται στην Γαλίθια (Γαλικία), έχει απαγορεύσει σε ιστορικούς την πρόσβαση στα έγγραφα τα οποία διατηρεί στα αρχεία του. Το συγγραφικό έργο του Λόρκα έχει υποστεί λογοκρισία από το δικτατορικό καθεστώς του Φράνκο τα χρόνια που βρισκόταν σε ισχύ (1939-1975)4, από το οικογενειακό περιβάλλον του ποιητή μετά το θάνατό του και από τους μελετητές του.
Το 1984 ο Μιγκέλ Γκαρσία Ποσάδα, ένας από τους μελετητές του έργου του Λόρκα, συμπληρώνει την πρώτη επίσημη δημοσίευση των σονέτων του Λόρκα με τίτλο «Σονέτα του έρωτα» με ένα άρθρο. Η δημοσίευση γίνεται στην εφημερίδα Sabado Cultural, από τις εκδόσεις Abc. Στο άρθρο αυτό, ο Ποσάδα κατηγορεί τον μελετητή Λουίς Στίνγκλαμπερ, ο οποίος, το 1956 αναφέρεται συχνά στα κείμενά του στην ομοφυλοφιλία του Λόρκα και υποστηρίζει πως αυτή θα έπρεπε να λαμβάνεται υπόψιν κάθε μελετητή του έργου του ποιητή. Ο Ποσάδα, καθώς αρνείται την ομοφυλοφιλία του Λόρκα, δε δέχεται την άποψη αυτή του Στίνγκλαμπερ και τον χαρακτηρίζει “un critico de tercera fila” (δηλαδή έναν κριτικό τρίτης διαλογής). Όσον αφορά τη συλλογή των σονέτων, την οποία ο Λόρκα έγραφε ακόμα την περίοδο της δολοφονίας του το 1936, κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στην Ισπανία με τον λογοκριμένο τίτλο «Σονέτα του έρωτα», ενώ αυτός που είχε δώσει ο Λόρκα στη συλλογή, ήταν “Sonetos del amor oscuro”. H λογοκρισία έγκειται στην αφαίρεση του επιθετικού προσδιορισμού “oscuro”, δηλαδή «σκοτεινός». Η έννοια του σκοτεινού έρωτα παραπέμπει στην απόκρυφη και καταπιεσμένη πλευρά του ομοφυλοφυλικού έρωτα. Μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ’80 η συλλογή κυκλοφορούσε με τον λογοκριμένο τίτλο, ο οποίος αποκαταστάθηκε μόνο στην έκδοση των απάντων του Λόρκα που επιμελήθηκε πάλι ο Ποσάδα το 1996, έπειτα από πιέσεις μελετητών. Ο Ποσάδα έγραψε ότι τελικά «Αυτός είναι ο τίτλος που τους αντιστοιχεί και είναι διαπιστωμένο, είτε μας αρέσει, είτε όχι.»5 Ταυτόχρονα, μιλώντας εκ μέρους της οικογένειας, αρνούνταν πως το επίθετο σκοτεινός έχει οποιαδήποτε σχέση με την ομοφυλοφιλία.
Στα σονέτα του σκοτεινού έρωτα είναι σαφής η απεύθυνση σε κάποιο αρσενικό πρόσωπο σε στίχους όπως:
«Ποτέ σου δεν θα καταλάβεις πόσο σ’
αγαπώ γιατί κοιμάσαι μέσα μου κι είσαι
αποκοιμισμένος, εγώ σε κρύβω
κλαίγοντας, κυνηγημένος από μια φωνή
από διαπεραστικό ατσάλι.»
Μετάφραση της Μάγιας – Μαρίας Ρούσσου
“Σονέτα του σκοτεινού έρωτα”, Η λέξη, ( Ιούλιος – Αύγουστος ’84).
Ακόμα και η οικογένεια του ποιητή για χρόνια παρεμπόδιζε τις εκδόσεις των έργων του που είχαν ομοφυλοφιλικές αναφορές. Πολλά από αυτά τα περιστατικά αναφέρονται στο τελευταίο έργο του Ίαν Γκίμπσον, “Lorca y el mundo gay”, δηλαδή «Ο Λόρκα και ο γκέι κόσμος». Ο τίτλος είναι μια παράφραση του τίτλου του βιβλίου που είχε εκδώσει ο αδερφός του Φεδερίκο, Φρανθίσκο, «Ο Φεδερίκο και ο κόσμος του», στο οποίο φυσικά δεν γίνεται καμία αναφορά στην ερωτική ζωή του ποιητή.
Όπως υποστηρίζει και ο Μισέλ Φουκώ στην Ιστορία της σεξουαλικότητας, οι ενοχές, η σιωπή γύρω από τα σεξουαλικά ζητήματα, όπως και η εμφύτευση των ιδεών των διαστροφών έχουν ξεκινήσει ήδη από την ηθική συστολή που κορυφώνεται από το 1837 και μετά, δηλαδή κατά τη βικτωριανή εποχή. Ο εγκλωβισμός της σεξουαλικότητας γίνεται συστηματικά μέσα από κατασταλτικούς μηχανισμούς οι οποίοι θέλουν να προωθήσουν ως νόμιμη και φυσιολογική μόνο τη γαμήλια μονογαμική ετεροσεξουαλική σχέση.
Οι νόμοι σε πολλές χώρες τις Ευρώπης απαγόρευαν τη σύναψη ερωτικών σχέσεων μεταξύ αντρών. Στη Γερμανία η παράγραφος 175 του ποινικού κώδικα καταδίκαζε τις «παρά φύσιν πράξεις» μεταξύ ανδρών. Να σημειωθεί ότι παρά την μεγάλη κινητοποίηση και τη δύναμη του ομοφυλοφιλικού κινήματος της Γερμανίας τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ο νόμος αυτός θα μείνει σε ισχύ από το 1860 και κατά τη διάρκεια της δημοκρατίας της Βαϊμάρης, του Τρίτου Ράιχ και τη σύγχρονη ομοσπονδιακή Γερμανία μέχρι τη δεκαετία του ’60. Ένα σημαντικό στοιχείο είναι πως η ομοφυλοφιλία, συμπεριλαμβάνονταν στο διεθνές ψυχιατρικό διαγνωστικό εγχειρίδιο, ως ψυχική νόσος, μέχρι το 1986.
Για αιώνες οι ετεροσεξουαλικοί ποιητές μπορούσαν να εκφραστούν για τον έρωτα, οι ομοφυλόφιλοι όμως έπρεπε να το κάνουν κρυφά, να εφευρίσκουν συνεχώς τρόπους να το καμουφλάρουν, δηλαδή, να μπαίνουν συνεχώς σε μια διαδικασία αυτο-λογοκρισίας. Ένας καλλιτέχνης μπορεί, βέβαια, να επιλέξει να μην κρυφτεί. Ωστόσο, η δίκη του Όσκαρ Ουάιλντ, για παράδειγμα, δεν φαίνεται ενθαρρυντική για να δηλώσει ανοιχτά ένας καλλιτέχνης της εποχής αυτής την ομοφυλοφιλία του. Ο Ιρλανδός συγγραφέας κατηγορήθηκε από τον πατέρα του εραστή του για ομοφυλοφιλικές συνευρέσεις, κάτι που ήταν παράνομο στην Αγγλία έως και το 1960. Μετά από μία σειρά εκδικάσεων της υπόθεσης, τελικά καταδικάστηκε σε δύο χρόνια καταναγκαστικής εργασίας.
Κάθε μελετητής του Λόρκα στην έρευνά του θα έρθει αντιμέτωπος με μια σειρά δυσκολιών που προκύπτουν από τη λογοκρισία που έχει ασκηθεί στο έργο του. Όπως διαβάζουμε στο κείμενο «Λόρκα και λογοκρισία, ο ομοφυλόφιλος καλλιτέχνης γίνεται ετεροφυλόφιλος» του Ντάνιελ Άιζενμπεργκ, «Η ιστορία της λογοκρισίας είναι το πρώτο κεφάλαιο της ιστορίας της μελέτης του Λόρκα». Λογοκρισία αποτελεί η απόκρυψη των προσωπικών σημειώσεων του, η καταστροφή γραπτών του, όπως και η αλλαγή πολλών φράσεων, στίχων και τίτλων έργων, κατά τις εκδόσεις τους. Η πιο ακραία μορφή λογοκρισίας είναι, όμως, η δολοφονία του.
Σε ένα δικτατορικό καθεστώς, όπως αυτό του Φρανθίσκο Φράνκο, η εξουσία συχνά εφευρίσκει τρόπους για να φιμώσει την ελεύθερη έκφραση κάποιων καλλιτεχνών που για αυτήν θεωρούνται επικίνδυνοι. Ο δείκτης επικινδυνότητας, τόσο των ήδη δημοσιευμένων γραπτών του Λόρκα, όσο και αυτών που ίσως θα έγραφε στη συνέχεια, θεωρήθηκε από την εξουσία υψηλός και για τον λόγο αυτό, τον Αύγουστο του 1936, δίνεται η εντολή για τη δολοφονία του ποιητή. Για τον Φράνκο και την κυβέρνησή του θα ήταν καταστροφικό να συνεχίσει να ακούγεται και να διαβάζεται ο λόγος του Φεδερίκο. To είπε, άλλωστε και ο Ραμόν Ρουίθ Αλόνσο, ο πολιτικός ο οποίος διέταξε την εκτέλεση του, “[Federico] ha hecho más daño con la pluma que otros con las pistolas.”, δηλαδή, «Ο Λόρκα έχει κάνει περισσότερο κακό με την πένα του, από ότι άλλοι με τα όπλα τους».
«Θέλω να κοιμηθώ για μια στιγμή,
για μια στιγμή, για ένα λεφτό, για έναν
αιώνα αλλά να μάθουν όλοι πως δεν
είμαι πεθαμένος»
(Από το ποίημα “Γκασέλα του ζοφερού θανάτου”, της τελευταίας ποιητικής του συλλογής, “Ντιβάν του Ταμαρίτ”)
1 Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, Το Κοινό[Δράμα σε έξι σκηνές] Κωμωδία χωρίς τίτλο[μονόπρακτο], μτφ. Κοσμάς Ξενάκης, Άγρα, Αθήνα , σ.81-82.
2 Στα ισπανικά caballero, δηλαδή κύριος. Στα αγγλικά gentleman.
3 Ian Gibson, Lorca y el mundo gay, B, S.A., Βαρκελώνη 2016, χ.σ.
4 Daniel Eisenberg, “Lorca and Censorship: The Gay Artist Made Heterosexual”, Angélica, τχ. 2, (Lucena, Spain 1991), σ. 121-145.[http://users.ipfw.edu/JEHLE/deisenbe/Lorca/Lorca_and_Censorship The_Gay_Artist_Made_Heterosexual.ht m (1/6/2017)] “Ένα άλλο μέρος για να ψάξουμε και δεν έχω καμία ιδέα πώς να αποκτήσω πρόσβαση -κι έχω προσπαθήσει- είναι το κλειστό προσωπικό αρχείο του Στρατηγού Φράνκο, που βρίσκεται αποκλειστικά στα χέρια των διαδόχων του, όπου υπάρχει το λιγότερο μια μεγάλη συλλογή από αδημοσίευτα έγγραφα σχετικά με το θάνατο του Λόρκα”.
5 Ιαν Γκίμπσον, Lorca y el mundo gay, B. S,A , Βαρκελώνη 2016, χ.σ.
