«Η Μελίνα είναι Ελλάδα και η Ελλάδα είναι Μελίνα» είχε πει σε μια συνέντευξή του ο Αμερικάνος σκηνοθέτης Ζυλ Ντασέν, ο οποίος είχε μπει στη «Μαύρη Λίστα του Χόλυγουντ» την περίοδο του Μακαρθισμού μετά από καταγγελία του Ελία Καζάν. Ο Ντασέν συνδέθηκε απεριόριστα με την Ελλάδα μέσα από την κοινή του ζωή με την Μερκούρη, χαρίζοντας το ταλέντο του στον ελλαδικό χώρο, απεικονίζοντας αυτό το σύνορο της Ευρώπης με μια ματιά ξεχωριστή – καλύτερη (κατ΄εμέ) κι από πολλούς «ντόπιους» συναδέλφους. Ο Πειραιάς για πάντα θα έχει ένα «Ποτέ την Κυριακή», και η ελληνική ναυτιλία μια «Φαίδρα».
Υπάρχει, όμως, ένα φίλμ του Ντασέν που ακόμα και σήμερα δεν έχει αναγνωριστεί όσο θα του άξιζε. Ο λόγος για τη «Δοκιμή» που κυκλοφόρησε το 1974, ωστόσο είχε ξεκινήσει να γυρίζεται κατά την διάρκεια της Χούντας – εκτός των συνόρων φυσικά. Την περίοδο της επταετίας, Μερκούρη και Ντασέν, συνεχίζουν να προωθούν τον αντιδικτατορικό αγώνα μέσα από μηνύματα στο τέλος των παραστάσεων στο Μπρόντγουει, και εκατοντάδων ομιλιών της Μελίνας σε όλο τον κόσμο. (Ήδη βλέπω έξαλλα πληκτρολόγια να παίρνουν φωτιά βρίζοντάς την. Ας είναι. Εκείνοι μακάρι να μπορούσαν να κάνουν έστω το 1/3).
Στο ίδιο πλαίσιο οι δυο τους ξεκινούν να φτιάχνουν τη «Δοκιμή» (The Rehearsal), με δικά τους έξοδα. Το φιλμ, γυρισμένο όλο ασπρόμαυρο, δεν μπορείς να το κατατάξεις εύκολα σε ένα είδος. Δεν είναι ούτε ντοκιμαντέρ, ούτε μυθοπλασία, και ούτε –σε καμία περίπτωση– ένα ξύλινο πολιτικό «κατηγορώ». Η κάμερα ακολουθεί μια καλλιτεχνική ομάδα με επαγγελματίες του κινηματογράφου, ερασιτέχνες ηθοποιούς και μουσικούς, που ξεκινούν να φτιάξουν μια ταινία για τα γεγονότα που διαδραματίσθηκαν λίγες ημέρες πριν, κατά και μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Ο θεατής βλέπει τις πρόβες τους, που όμως δεν είναι απλώς «δοκιμές», αλλά μια αρτιότατη, ευαίσθητη και συγκεκριμένη καταγραφή του κλίματος της περιόδου.
Το σκηνοθετικό εύρημα του Ντασέν να απεικονιστούν τα γεγονότα ως κομμάτια προβών, δίνει την δυνατότητα για ένα πλούσιο δραματοποιημένο ρεπορτάζ που διατρέχει μια σειρά θέσεων και θεάσεων γύρω από την συγκεκριμένη λαϊκή εξέγερση – αλλά και τον επαναστατημένο άνθρωπο γενικότερα. Στα διάφορα καρέ περνάει η τραγωδία των βασανιστηρίων, ο ρόλος των γιατρών της περιόδου, οι απόψεις και οι δεύτερες σκέψεις των εργαζόμενων, η σπίθα που άναψαν οι φοιτητές, αλλά και η ελληνική ιδιοσυγκρασία. Στην αρχή της ταινίας μια ατάκα της Μερκούρη συνοψίζει: «Οι Έλληνες όταν τα πράγματα είναι άσχημα τραγουδούν. Όταν όμως είναι πολύ πολύ άσχημα τραγουδούν χαρούμενα τραγούδια».
Στο φιλμ εμφανίζονται και τραγουδούν Θεοδωράκης και ο Μαρκόπουλος. «Είμαι καλά, πολύ καλά, για σας το ίδιο επιθυμώ/ Σ’ όσους ρωτούν, δώστε φιλιά, δώστε θερμό χαιρετισμό» και το αλλοπρόσαλλο, και γι΄αυτό έκτακτο «Τούμπου τούμπου ζα, τούμπου μάγοι/ θα μας ψήσουν οι ανθρωποφάγοι». Ο Άρθουρ Μίλλερ διαβάζει μια μαρτυρία απ΄ την ταράτσα της Μπουμπουλίνας και ο Ρεξ Ρήντ διαβάζει Σεφέρη. Πλοκή, μαρτυρίες, ποίηση και τραγούδι, μπλέκονται μπρεχτικά σε μία ώρα και εικοσιτρία λεπτά που σε αφήνει με μια γλυκόπικρη αίσθηση για ένα μεγαλείο που προϋπήρξε και μοιάζει πια άπιαστο και μακρινό.
Ο Ντασέν, στο μόνο σημείο που μιλάει ο ίδιος, αποφασίζει να στείλει ένα πολιτικό μήνυμα κατά του αμερικανικού καθεστώτος που σιγόνταρε (και) την ελληνική δικτατορία: «Γύρισα πολλές ταινίες, αλλά καμία δεν την αγάπησα όσο αυτή. Ίσως επειδή έζησα στην Ελλάδα και νιώθω πολύ τους Έλληνες; Ίσως. Αλλά η Ελλάδα δεν διαφέρει από τη Χιλή, και τόσες άλλες χώρες, που τοποθετούμε δικτάτορες, τους οπλίζουμε κατά των λαών κι απ΄τους Αμερικάνους που συνεισφέρουν με τη δουλειά και την τέχνη τους γιατί μισούν αυτό που κάνει η κυβέρνησή τους. Η κυβέρνησή τους υποστηρίζει δολοφονικά καθεστώτα σκοτώνοντας τα ίδια τους τα παιδιά. Βοηθάμε στη δημιουργία αυτών των καθεστώτων. Πόσα Βιετνάμ, πόσες Χιλές χρειαζόμαστε μέχρι να βάλουμε μυαλό;». Επίκαιρο, δεν βρίσκετε;
Η αγαπημένη ταινία του Ντασέν, η «Δοκιμή» ολοκληρώθηκε με την πτώση της Χούντας, και δεν παρουσιάστηκε ποτέ εμπορικά. Σήμερα διασώζεται ολόκληρη στο ελληνικό YouTube, ενώ έχει προβληθεί μια φορά στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, στο κανάλι της Βουλής και ορισμένες ακόμα φορές στο πλαίσιο κινηματογραφικών διοργανώσεων. Τη φετινή 17η Νοεμβρίου κάντε τη χάρη στον εαυτό σας και παρακολουθήστε την. Μπορεί έκτοτε να έχουν γυριστεί δεκάδες ντοκιμαντέρ για την εξέγερση του Πολυτεχνείου, κανένα όμως δεν έχει αυτό το στοιχείο της ταυτοχρονικότητας με τα γεγονότα και την διεισδυτική ματιά ενός σπουδαίου σκηνοθέτη που άφησε κάτι από τη μεγαλοσύνη του στη μικρή μας χώρα.
Ολόκληρη η ταινία εδώ:
