Διαβάζοντας το «Ψηλαφώντας τον Άνθρωπο του Μέλλοντος», της Σωτηρίας Ορφανίδου, γεννιούνται προβληματισμοί, από αυτούς που δεν μπορείς να αψηφήσεις. Μόλις αφεθείς στην οργανωμένη και δυνατή σκέψη και γραφή της, πολλά δεδομένα μπορούν να μετακινηθούν.
Το βιβλίο πραγματεύεται σημαντικά ζητήματα της ψηφιακής εποχής και της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης. Μιλάμε με τη συγγραφέα και σας παρουσιάζουμε τις απαντήσεις της σε όλες τις ερωτήσεις που μας γεννήθηκαν.
Πώς ξεκίνησε η συγγραφή του βιβλίου «Ψηλαφώντας τον Άνθρωπο του Μέλλοντος»;
Τα προηγούμενα χρόνια και συγκεκριμένα από την περίοδο της πανδημίας και έπειτα, υπήρξε μια νέα ρητορική στον δημόσιο λόγο. Ακούγαμε πλέον πολύ συχνά λέξεις και φράσεις, όπως ψηφιακή εποχή, ψηφιοποίηση, μετανθρωπισμός, ψηφιακή μετάβαση κ.λπ. σε διαφημίσεις, ΜΜΕ αλλά και σε επικοινωνιακές καμπάνιες του κράτους. Οι συχνές αναφορές έδιναν περισσότερο την εντύπωση προαναγγελιών για κάτι που είναι δρομολογημένο να συμβεί.
Γι’ αυτό, θέλησα να ερευνήσω περισσότερο αυτά τα ζητήματα, αφού συνειδητοποίησα ότι αφορά το άμεσο μέλλον μας. Θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό να κατανοούμε όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας και να έχουμε εργαλεία, ώστε να τα κατανοούμε, να τα ερμηνεύουμε και να μπορούμε να τα κρίνουμε. Μόνο έτσι τοποθετούμαστε και διατηρούμε την ταυτότητά μας μέσα στο καταιγιστικά μεταβλητό σύγχρονο περιβάλλον και μόνο έτσι θα μπορούμε να χαράσσουμε συνειδητά την προσωπική διαδρομή μας σε αυτόν τον κόσμο.
Τι να περιμένει ο αναγνώστης;
Το βιβλίο είναι μια περιήγηση στη ζωή του σήμερα, με έμφαση στο νέο μέρος του εαυτού μας, στον «ψηφιακό εαυτό», που είναι πλέον μέρος της προσωπικότητάς μας. Γίνεται μια ανασκόπηση της καθημερινής σχέσης μας με την τεχνολογία, με έμφαση στην ψηφιακή τεχνολογία, της ζωής μας στο διαδίκτυο και της μεγάλης διάστασης που έχει λάβει η επικοινωνία μας μέσα από ψηφιακές διόδους, όπως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Φωτίζονται οι μικρές αλλά διαρκείς αλλαγές που συμβαίνουν μέσα μας, στον τρόπο που επικοινωνούμε, στις σχέσεις μας με τους άλλους.
Περιγράφονται επίσης τεχνολογίες και εφαρμογές που αφορούν το κοντινό μέλλον μας και τίθενται προβληματισμοί σχετικά με τις αλλαγές που θα μπορούσαν να επιφέρουν. Το βιβλίο πραγματεύεται επίσης προβληματισμούς που σχετίζονται με τα εικονικά περιβάλλοντα, την τεχνολογία ως «νέα θρησκεία» και τη ρητορική του αναπόφευκτου της ψηφιακής επανάστασης. Το βασικό ζητούμενο, όμως, είναι το ανθρώπινο στοιχείο και πώς αυτό θα αντιδράσει ή θα διαμορφωθεί μέσα από όλες αυτές τις αλλαγές.
Ποιες είναι οι νέες έννοιες με τις οποίες πρέπει να εξοικειωθεί κάποιος, αν θέλει να παρακολουθήσει τις τεχνολογικές εξελίξεις από εδώ και πέρα;
Τέτοιες έννοιες είναι η τεχνητή νοημοσύνη, οι εικονικές πραγματικότητες, το metaverse, η τεχνολογία deepfake, κ.ά. Όμως το δύσκολο δεν είναι η εξοικείωση με τις έννοιες, αφού προβάλλονται πάρα πολύ, αλλά η εξοικείωση με τις λειτουργίες που σχετίζονται με αυτές. Ο σημερινός πολίτης θα πρέπει να γνωρίζει ότι τις περισσότερες φορές εξυπηρετείται από ένα chatbot, ότι ένα ειδυλλιακό τοπίο σε μια διαδικτυακή φωτογραφία μπορεί να είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης και πως οι προτάσεις που λαμβάνει στο youtube δεν είναι τυχαίες, αλλά βασίζονται σε αναλύσεις μοτίβων που σχετίζονται με τις προτιμήσεις του.
Με όλα αυτά θα πρέπει να εξοικειωθεί ο άνθρωπος του 21ου αιώνα όχι μόνο για να παρακολουθεί τις τεχνολογικές εξελίξεις, αλλά και για να μπορεί να λειτουργήσει ως πολίτης, και παράλληλα για να ξέρει να προστατεύει τον εαυτό του.
Εσείς, ως ερευνήτρια και συγγραφέας, ενθουσιάζεστε με τις νέες τεχνολογικές εξελίξεις ή η πρώτη σας τάση είναι να είστε επιφυλακτική;
Ενθουσιάζομαι με τεχνολογικές καινοτομίες που οδηγούν σε μεγάλα οφέλη ή ανοίγουν τον δρόμο για νέες συναρπαστικές επιστημονικές εξελίξεις. Για παράδειγμα, με ενθουσιάζει όταν ανακαλυφθεί μια νέα τεχνική χειρουργικής ελάχιστης επεμβατικότητας για ένα ιατρικό πρόβλημα ή όταν η τεχνολογία μάς δίνει νέα ισχυρά όργανα και εργαλεία για να ανακαλύπτουμε ακόμη περισσότερο τη φύση, το σύμπαν και τον μικρόκοσμο.
Αυτό που με κάνει επιφυλακτική είναι όταν οι ανακοινώσεις νέων τεχνολογιών αναμιγνύονται έντονα με στοιχεία διαφήμισης και η προβολή τους γίνεται από εταιρείες τεχνολογίας, διάφορους φορείς ή ακόμη και κράτη με τρόπο που θυμίζει περισσότερο διαφημιστική καμπάνια παρά ενημέρωση. Τελευταία οι νέες τεχνολογίες παρουσιάζονται στους πολίτες ως προϊόντα προς κατανάλωση με υπέρμετρες υποσχέσεις. Όπως ως καταναλωτής είμαι επιφυλακτική απέναντι σε όσα υπόσχονται οι διαφημίσεις προϊόντων, οι οποίες είναι μεροληπτικές, συχνά παραπλανητικές και προωθούν την ιδέα ότι η χρήση του προϊόντος είναι επιβεβλημένη, το ίδιο επιφυλακτική είμαι σε καμπάνιες τεχνολογικών εξελίξεων παρόμοιου χαρακτήρα. Και η επιφύλαξη συνίσταται στο ότι αναζητώ περισσότερες σχετικές και όσο το δυνατόν πιο αντικειμενικές πληροφορίες.
Ποια είναι τα νέα μεγαλύτερα ηθικά διλήμματα που βλέπετε να προκύπτουν από την κατά μεγάλο ποσοστό συγχώνευση της ανθρώπινης ζωής και της τεχνολογίας;
Τα ζητήματα δεν είναι μόνο ηθικά αλλά και ανθρωπολογικά. Μην ξεχνάτε ότι στη σύγχρονη εποχή της ρευστότητας και της αποδόμησης αμφισβητείται η ηθική αξία, ακόμη και η ανάγκη για την ύπαρξή της. Οι τεχνοουτοπιστές και οι πρωτοπόροι τεχνολογιών, όπως η ανθρώπινη κλωνοποίηση, η σύνδεση ανθρώπινου εγκεφάλου με υπολογιστή κ.λπ., αναπτύσσουν μια δική τους διαφορετική ηθική την οποία επικοινωνούν στην κοινή γνώμη.
Το κεντρικό ζήτημα είναι πόση αξία δίνουμε στον άνθρωπο, όπως τον γνωρίζουμε μέχρι σήμερα. Διότι, η μελλοντική συγχώνευση ανθρώπου και μηχανής (και λέγοντας μηχανή εννοούμε κάθε τεχνολογικό κατασκεύασμα ή σύστημα, όπως και έναν υπολογιστή) αγγίζει και κλονίζει τον ορισμό του ανθρώπου. Σήμερα έχει αρχίσει να αμφισβητείται ο ορισμός που είχαμε ως τώρα για τον άνθρωπο και αυτό αποτελεί αφετηρία για κάθε τέτοια εξέλιξη, διότι εάν θεωρηθεί ότι ο άνθρωπος μπορεί να συγχωνευτεί με τη μηχανή, ώστε να προκύψει ένας κυβερνοοργανισμός ή cyborg, η ακεραιότητα του ανθρώπου ως όντος έχει καταλυθεί.
Οι εξελίξεις που βρίσκονται προ των πυλών ανοίγουν το κουτί της Πανδώρας σε πολλά επίπεδα και σύντομα θα κληθούμε ως κοινωνίες και ως άτομα να πάρουμε θέση. Θα ανακύψουν πολλά ζητήματα στο πεδίο της ηθικής, όπως πολύ σωστά είπατε, και επίσης της ανθρωπολογίας, της ψυχολογίας, της θεολογίας κ.ο.κ., αλλά κατά την προσωπική μου γνώμη η αμφισβήτηση που θα μας απασχολήσει δεν θα είναι τόσο απέναντι στην επικρατούσα ηθική, όσο στην οντολογία του ανθρώπου και στην ίδια τη λογική της φύσης.
Όταν οι εξελίξεις τρέχουν με τέτοιους ρυθμούς, προλαβαίνουμε πρώτα να αναγνωρίσουμε κι έπειτα να παλέψουμε για τα όρια της δικής μας προσωπικής ηθικής;
Είναι πράγματι πολύ δύσκολο να παρακολουθούμε τις εξελίξεις και να προσαρμοζόμαστε γρήγορα σε αυτές. Νομίζω ότι ο μόνος τρόπος για να ελαχιστοποιούμε τον χρόνο αντίδρασής μας είναι να γνωρίζουμε καλά ποιοι είμαστε, ποια θέση έχουμε στον κόσμο του σήμερα και να κατανοούμε όσο το δυνατόν πληρέστερα ποιες είναι οι συνθήκες του τώρα. Αν επιτύχουμε αυτό και έχουμε μάτια και αυτιά ανοιχτά για να ενημερωνόμαστε σφαιρικά, θα έχουμε μεγάλο πλεονέκτημα.
Μιας και η γλωσσολογία είναι ένα από τα πεδία σας, πώς βλέπετε τη γλώσσα να μεταβάλλεται μέσω των προηγμένων τεχνολογιών; Γίνεται πιο ευέλικτη; Φθείρεται;
Είναι γνωστό ότι η γλώσσα των υπολογιστών και της υψηλής τεχνολογίας έχει επικρατήσει να είναι η αγγλική. Παρότι γίνονται πολλές προσπάθειες προσαρμογής των λογισμικών και εφαρμογών στις γλώσσες των χρηστών, η μεταφορά δεν είναι πάντοτε εύκολη υπόθεση. Έτσι, υιοθετούνται αυτούσια πολλές λέξεις και όροι στα αγγλικά. Όμως η συρρίκνωση της ελληνικής γλώσσας δεν είναι το βασικό πρόβλημα.
Σήμερα, κυρίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) βλέπουμε να αναδύεται μια νέα εικονο-γλώσσα. Αυτή αποτελείται από τα emoji (οι γνωστές φατσούλες που χρησιμοποιούμε στα κείμενά μας) και από διάφορα εικονίδια «αντιδράσεων», όπως το γνωστό «Like» ή «Μου αρέσει». Έτσι, με ένα άγγιγμα στην οθόνη αφής, με μία απλή κίνηση του δακτύλου μας εκφράζουμε σε κάποιον ένα μήνυμα, ένα συναίσθημα, μια γνώμη. Ένα κλικ που οδηγεί στην αποστολή ενός εικονιδίου μπορεί να αντιστοιχεί σε μια ολόκληρη φράση. Αυτή η νέα μορφή μινιμαλιστικής επικοινωνίας οδηγεί σε μια πρωτοφανή συρρίκνωση τόσο του προφορικού όσο και του γραπτού λόγου. Και ας μην ξεχνάμε ότι η γλώσσα είναι σκέψη, που σημαίνει ότι η συρρίκνωση αυτή επηρεάζει τον τρόπο που σκεφτόμαστε και περιορίζει εκτός από την επικοινωνία μας και τη διανόησή μας.
Η τρισδιάστατη εξέλιξη του διαδικτύου, όπως ονομάζετε στο βιβλίο σας το Metaverse και η παρουσία μας σε συσκέψεις, επιχειρήσεις ίσως και φιλικές συναθροίσεις, μέσω του προσωπικού μας avatar, σε κάποιους ακούγεται ακόμα σενάριο επιστημονικής φαντασίας (αν και όπως μας λέτε βρίσκεται μόλις λίγα χρόνια μακριά). Ποιους κινδύνους ενέχει; Πώς διαμορφώνεται η ανθρώπινη συνείδηση και η ταυτότητα καθώς βυθιζόμαστε περισσότερο σε εικονικούς κόσμους; Πιστεύετε ότι οι άνθρωποι θα χάσουν επαφή με τον πραγματικό κόσμο ή θα αναπτύξουν νέες μορφές ταυτότητας;
Όλα αυτά τα ερωτήματα που θέσατε είναι πολύ σοβαρά, και οι σχετικοί προβληματισμοί αναπτύσσονται εκτενώς στο βιβλίο. Όσο τα όρια μεταξύ του πραγματικού και του εικονικού κόσμου γίνονται ασαφή, τόσο μεγαλύτερη θα είναι η πρόκληση για τον άνθρωπο σε ψυχοβιολογικό επίπεδο. Ο άνθρωπος δεν είναι κατασκευασμένος να ζει και να λειτουργεί σε τέτοια περιβάλλοντα, μάλιστα έχει καταγραφεί η «ναυτία του κυβερνοχώρου» (cybersickness) που επηρεάζει ορισμένα άτομα κατά την επαναφορά τους από έναν εικονικό κόσμο στη ρεαλιστική πραγματικότητα, αλλά επίσης έχει παρατηρηθεί σε άτομα που κάνουν πολύωρη χρήση οθόνης. Αν λάβουμε υπόψη ότι η αντίληψη του εαυτού μας και της ταυτότητάς μας σχετίζεται άμεσα με το περιβάλλον μας, σύμφωνα με τις σύγχρονες θεωρίες ταυτότητας, καταλαβαίνουμε ότι τα πράγματα γίνονται αρκετά πολύπλοκα.
Η απόκριση του ανθρώπου-χρήστη σε μια ζωή όπου δεν θα κυριαρχεί το πραγματικό, ανοίγει ένα τεράστιο κεφάλαιο και θα πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι για οποιαδήποτε απρόβλεπτη εξέλιξη στην πράξη. Η προσωπική μου εκτίμηση είναι πως όσο ο άνθρωπος απομακρύνεται από το φυσικό περιβάλλον του, τόσο μεγαλώνουν οι ασυμβατότητες και τόσο πιο προβληματική γίνεται η ζωή του.
Σε κάθε περίπτωση, το ζήτημα των εικονικών ή μικτών πραγματικοτήτων είναι πολύ σοβαρό και θα πρέπει να μελετηθεί προτού εφαρμοστούν σχετικές πρακτικές χρήστης τους σε μαζική κλίμακα. Ιδιαίτερα σε μικτά περιβάλλοντα, όπου υπάρχουν τόσο φυσικά όσο και εικονικά στοιχεία και γίνεται μια συγχώνευση πραγματικοτήτων, τα πράγματα μπορεί να γίνουν επικίνδυνα και να παιχτεί ένα πολύ άσχημο παιχνίδι μέσα στο μυαλό των ανθρώπων.
Θεωρείτε ότι μπορούμε (και ότι θα έπρεπε) να θέσουμε σαφή όρια στην ανάπτυξη και χρήση της τεχνολογίας ή είναι η πρόοδος κάτι που δεν μπορεί να περιοριστεί;
Το ερώτημά σας είναι το καυτό ερώτημα της εποχής μας! Πιστεύω πως κάνουμε ένα λάθος, ταυτίζουμε την πρόοδο με οποιαδήποτε εξέλιξη. Η εξέλιξη δεν είναι πάντοτε θετική ή ωφέλιμη, πρόοδος όμως σημαίνει βελτίωση και εξέλιξη προς το καλύτερο. Σήμερα τείνουμε να τιτλοφορούμε ως «πρόοδο» κάθε ανακάλυψη ή καινοτομία, χωρίς να εξετάζουμε αν καλύπτεται ο ορισμός της, γιατί θεωρούμε εσφαλμένα πως οτιδήποτε νέο καταφέρει να κάνει ο άνθρωπος με την τεχνολογία είναι ένα βήμα προς τα εμπρός. Αυτό, όμως, δεν ισχύει και άλλωστε ποτέ δεν ίσχυε. Όλα κρίνονται σύμφωνα με κάποια κριτήρια. Για παράδειγμα, δύο αρχικά κριτήρια είναι ότι, για να χαρακτηριστεί κάτι ως πρόοδος θα πρέπει να είναι ωφέλιμο στο κοινωνικό σύνολο και να μην δημιουργεί νέα προβλήματα, που μάλιστα δεν μπορεί να επιλύσει. Ένα ακόμη κριτήριο είναι ο χρόνος, αυτός θα δείξει πώς λειτούργησε τελικά μια καινοτομία, εάν προσέφερε οφέλη ή όχι. Άρα, μερικές φορές ο χαρακτηρισμός είναι επίσης πολύ πρόωρος.
Η πραγματική πρόοδος, εφόσον καλύπτει τα βασικά κριτήρια, σέβεται τις υπόλοιπες διαμορφωτικές δυνάμεις της ανθρωπότητας, των κοινωνιών και της φύσης, και έχει ενσωματώσει μέσα της την ηθική, όταν χρειαστεί θα αυτοπεριοριστεί από μόνη της. Αυτό ακούγεται όμως αρκετά ιδεαλιστικό, έτσι δεν είναι; Άλλωστε, η κινητήρια δύναμη και αυτοί που παίρνουν αποφάσεις είναι οι άνθρωποι. Γι’ αυτό, θεωρώ ότι στην πραγματικότητα δεν είναι η πρόοδος που πρέπει να περιοριστεί, αλλά η ανθρώπινη φιλοδοξία και απληστία, ενίοτε και η παράνοια. Άλλωστε, ακόμη και η ίδια η ελευθερία όταν δεν έχει όρια, καταλήγει είτε σε αυτοκαταστροφική ανοησία είτε σε ετεροκαταστροφική ασυδοσία.
Πώς φαντάζεστε ότι θα εξελιχθεί η αλληλεπίδρασή μας με την τεχνητή νοημοσύνη σε 10 ή 20 χρόνια; Πιστεύετε ότι θα καταφέρει να παράξει κάποτε τέχνη, ιδέες, φιλοσοφικές θεωρίες τέτοιου επιπέδου που να μπορέσει να θεωρηθεί αντάξια της ανθρώπινης;
Ήδη η αλληλεπίδρασή μας με την ΤΝ είναι πολύ πιο συχνή από όσο νομίζουμε. Σκεφτείτε την εξυπηρέτηση πελατών που προσφέρουν πολλές εταιρείες με chatbots και την αυξανόμενη χρήση εφαρμογών όπως το ChatGPT. Όσον αφορά το μέλλον, πρόκειται για μια πολύ σύνθετη εξίσωση. Όλα θα εξαρτηθούν από τον βαθμό στον οποίο θα κληθούμε ή θα αναγκαστούμε να αλληλεπιδρούμε με την τεχνητή νοημοσύνη στην καθημερινότητά μας. Όπως βλέπετε, η εφαρμογή των τεχνολογικών εξελίξεων δεν εξαρτάται τόσο από εμάς, όσο από τις επιταγές ενός κράτους ή μιας αγοράς. Το ζήτημα είναι αν θα έχουμε επιλογή στη χρήση της ΤΝ και εναλλακτικές λύσεις. Το μεγάλο στοίχημα, όμως είναι να καταφέρουμε να διατηρήσουμε την αλληλεπίδρασή μας με τους ανθρώπους και την επαφή μας με τα φυσικά περιβάλλοντα σε υψηλά επίπεδα, ώστε οι νέες τεχνολογίες και η ΤΝ να μην συρρικνώσουν αυτήν την ζωτική ανθρώπινη λειτουργία μας.
Όσον αφορά τις δυνατότητες της ΤΝ, ακόμη κι όταν φτάσει να κατέχει το σύνολο της γνώσης του παρελθόντος και του παρόντος και έχει αφομοιώσει όλα τα ανθρώπινα μοτίβα σκέψης, θα εξακολουθεί να ακολουθεί τους κανόνες που της έχει θέσει ο προγραμματιστής της. Θεωρώ ότι δεν μπορεί να αυτονομηθεί με τρόπο που θα την κάνει αυτόνομη και δημιουργική όπως είναι ο άνθρωπος. Η «δημιουργικότητά» της θα είναι πεπερασμένη και βασισμένη στις γνώσεις που έχει αποκτήσει και σε αλγοριθμικές διαδικασίες. Ας πούμε, το ChatGPT μπορεί να παράγει λογοτεχνικά κείμενα, όμως είναι τέχνη ή απομίμηση τέχνης; Το ίδιο συμβαίνει και με τη δημιουργία εικόνων μέσω της ΤΝ, όσο όμορφες κι αν είναι, πρόκειται για τεχνητά δημιουργήματα χωρίς ψυχή. Ανοίγουν όπως βλέπετε πολλά ζητήματα, από το πώς ορίζουμε σήμερα την τέχνη έως το εάν υπάρχει διαφορά και ποια, ανάμεσα στο φυσικό-πραγματικό και το τεχνητό-ψηφιακό. Ο τρόπος που θα τοποθετηθούμε ως κοινωνίες σε όλα αυτά θα είναι καθοριστικός για τον δρόμο που θα επιλέξουμε.
Η παραγωγή αυθεντικά νέων ιδεών ή φιλοσοφικών θεωριών από την ΤΝ μου φαίνεται αρκετά απίθανη. Όπως σας ανέφερα και πριν, η δημιουργικότητα της ΤΝ είναι περιορισμένη, σε αντίθεση με τις δυνατότητες της ανθρώπινης διάνοιας και φαντασίας. Μάλιστα, αρκετοί φιλόσοφοι και μελετητές έχουν επισημάνει ότι καθώς η μηχανή (ως ευρύτερος όρος) δεν έχει τον φόβο της ανυπαρξίας ή του αφανισμού, δεν θα μπορέσει ποτέ να παραγάγει τέχνη. Όπως έχει αναφέρει ο γνωστός φιλόσοφος Hans Jonas, κάθε ζωντανός οργανισμός έχει ως στόχο και κίνητρο την ίδια τη ζωή, ενώ μια μηχανή δεν έχει κανέναν δικό της στόχο, παρά μόνο τους στόχους του κατασκευαστή ή του χειριστή της. Εμβαθύνοντας στο σκεπτικό του Jonas, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι δεν μπορεί να υπάρξει καμία αυθεντική δημιουργία χωρίς να υπάρχει κάποιο υπαρξιακό κίνητρο.
Με τι ασχολείστε αυτόν τον καιρό και με τι θα θέλατε πολύ να καταπιαστείτε στο μέλλον;
Ολοκλήρωσα πρόσφατα το δεύτερο βιβλίο μου με θέμα τον Μετανθρωπισμό, που είναι υπό έκδοση και σύντομα θα βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία και στην κρίση του αναγνωστικού κοινού. Συνεπώς, το κοντινό μέλλον θα περιλαμβάνει αρκετές βιβλιοπαρουσιάσεις!
Περισσότερες πληροφορίες για το βιβλίο και για τις εκδόσεις “Διαδρομή” θα βρείτε εδώ
