«Και μη χειρότερα…»: Ο Θωμάς Σιταράς μας κάνει να … ξεφυλλίσουμε την πιο απρόβλεπτη πλευρά της παλιάς Αθήνας

Από έναν δικηγόρο που διορίστηκε «κηπουρός» στη Βουλή χωρίς να υπάρχει κήπος, μέχρι κρατούμενους που απέδρασαν από τις φυλακές της Αίγινας με τη βοήθεια των… εφοδίων του διπλανού περιπτέρου, ο Σιταράς ανασύρει από τα παλιά αρχεία ιστορίες που μοιάζουν απίστευτες — και κάποιες φορές επικίνδυνα οικείες. Γιατί πίσω από το γέλιο κρύβεται συχνά μια ολόκληρη εποχή, οι αντιλήψεις της, οι αδυναμίες της και, τελικά, οι άνθρωποί της.

Στη συζήτησή μας μιλά για την έρευνα που κρύβεται πίσω από το βιβλίο, για την παλιά Αθήνα, το χιούμορ ως ιστορική πηγή, αλλά και για όλα εκείνα που, έναν αιώνα μετά, μας κάνουν να αναρωτιόμαστε: «Μα καλά, τίποτα δεν άλλαξε;» 

Το «Και μη Χειρότερα» είναι μια φράση που χρησιμοποιούμε συχνά στην καθημερινότητά μας. Πότε τη λέτε εσείς και σε ποιες περιστάσεις;

Συνήθως την χρησιμοποιούμε για ένα γεγονός που δεν το περιμέναμε ή δεν το φανταζόμασταν. Παράξενο, απίστευτο, απροσδόκητο. Περιέχει στοιχεία έκπληξης, αποδοκιμασίας, πικρόχολης κριτικής. Το περιεχόμενο του βιβλίου μου με τις απίστευτες ιστορίες ανθρώπινης κουταμάρας, υπερβολής και άλλα φαιδρά, δίνει στο «Και μη χειρότερα» νέες «προεκτάσεις» όπως «Μα είναι δυνατόν;» «Δεν το πιστεύω!» «Δεν είμαστε καλά!» και πλείστες άλλες…

Αν το «Και μη Χειρότερα» κυκλοφορούσε όντως σε φαρμακευτική συσκευασία, τι θα γράφατε στο φύλλο οδηγιών χρήσης του;

(γελάει!) Κατ’ αρχάς θα έγραφα στη συσκευασία «307 σκληρά καψάκια» -όσες και οι ιστοριούλες- αποκόμματα τύπου, γελοιογραφίες που περιέχει. Θα προσέθετα ακόμα 1200 mg για να τονίσω πόση ισχυρή επίδραση εξασκεί. Φυσικά θα προσέθετα ότι «πωλείται μόνο στα βιβλιοπωλεία» Συγγνώμη! Στα φαρμακεία ήθελα να πω.

Στις οδηγίες χρήσης θα έγραφα φυσικά ότι χορηγείται χωρίς ιατρική συνταγή, ότι δεν έχει αντενδείξεις, ότι χαλαρώνει και τονώνει τον οργανισμό, ότι δημιουργεί ευεξία  και συνιστάται στην αντιμετώπιση καθημερινών οχληρών φροντίδων και των επιπτώσεών τους.

Ποιο περιστατικό από το βιβλίο σάς αιφνιδίασε περισσότερο όταν το ανακαλύψατε; Τι ήταν αυτό που σας έκανε να σταθείτε σε αυτό;

Με φέρνετε σε δύσκολη θέση! Δύσκολο  τι να πρώτο-διαλέξω. Θυμάμαι τον Σεπτέμβριο, στην Έκθεση Βιβλίου, παρότρυνα τους επισκέπτες να το ανοίξουν και να πάρουν μία «Πασ τιλια». Τόσο σίγουρος για το αποτέλεσμα ήμουν.

Ας είναι. Το 1937 μια ομάδα φυλακισμένων κατόρθωσε να αποδράσει από τις φυλακές της Αίγινας. Καταλαβαίνετε τι σάλος δημιουργήθηκε. Ο επιθεωρητής που ανέλαβε την ένορκη διοικητική εξέταση του γεγονότος δεν άργησε να ανακαλύψει ότι το περίπτερο που βρισκόταν δίπλα από την είσοδο της φυλακής πουλούσε, μεταξύ άλλων, σχοινιά και πριονάκια. Καραμπινάτη εφαρμογή του «Και μη χειρότερα»! Καραμπινάτη διαπίστωση ότι το να τρέχουμε από πίσω και να λύνουμε προβλήματα προτιμάται από το να τα προλαβαίνουμε.

Υπάρχει κάποιο δημοσίευμα της εποχής που, αν το συναντούσαμε σήμερα χωρίς ημερομηνία, θα δυσκολευόμασταν να πιστέψουμε ότι δεν είναι σύγχρονο;

Εύκολη ερώτηση. Το βιβλίο είναι γεμάτο τέτοια. Και βέβαια μπορούν να προκαλούν θυμηδία αλλά ταυτόχρονα διερωτάται κανείς «Μα καλά  τίποτα δεν άλλαξε;» Αντιγράφω από την εφημερίδα Η ΕΘΝΙΚΗ (1936):

Πρωτότυπος κηπουρός

Ότι το κόμμα έχει αργόμισθους σε όλες τις δημόσιες υπηρεσίες είναι γεγονός πασίγνωστο. Ότι οι αργόμισθοι αυτοί στρατολογούνται από όλα τα επαγγέλματα και όλες τις κοινωνικές τάξεις είναι και αυτό γνωστό.

Κανένας, όμως, δεν θα πίστευε ότι ήταν δυνατό ένας δικηγόρος να έχει διορισθεί αργόμισθος υπό την ιδιότητα του «κηπουρού της Βουλής». Δεν έχει βέβαια σημασία ότι το νέο κ τιριο της Βουλής δεν έχει ιδιαίτερο κήπο. Φτάνει ότι υπάρχει αργομισθία!

Καταλήγοντας η εφημερίδα αναρωτιέται «Άραγε με τι ρητορικά άνθη κατόρθωσε ο ενδιαφερόμενος να πείσει τον Πρόεδρο της Βουλής, να κατακτήσει την περιμάχητη αργομισθία του ¨κηπουρού¨ εις τον ανύπαρκτο κήπο του Ελληνικού Βουλευτηρίου;»

Πώς θα περιγράφατε το χιούμορ των ανθρώπων πριν από έναν αιώνα; Υπήρξε κάτι που σας ξάφνιασε στον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζαν την καθημερινότητά τους;

Το χιούμορ εκείνες τις εποχές ήταν καθολικό και διάχυτο παντού. Σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, σε όλες τις ηλικίες. Καμία σχέση με σήμερα, που έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Υπήρχε εξωστρέφεια, διαδραστικό περιβάλλον, κοινωνική συνοχή, σάτιρα και αυτοσαρκασμός. Με το χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό αντιμετώπιζαν όλα τα προβλήματά τους. Και ήταν τόσα πολλά…

Τι μπορεί να αποκαλύψει ένα αστείο για την εποχή που το γέννησε; Υπήρξε κάτι που ανακαλύψατε μέσα από το χιούμορ και δεν θα είχατε προσέξει μέσα από μια συμβατική ιστορική πηγή;

Πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση. Η ιστορική πηγή επιλέγει ξηρά facts, το χιούμορ όπως το συναντά κανείς σε αυτό το βιβλίο προβάλει ενσταντανέ τις καθημερινότητας, το περιβάλλον μέσα στο οποίο εξελίσσεται μια φαιδρή ιστοριούλα. Αστείρευτη πηγή για την λεγόμενη κοινωνική ιστορία!

Κατά την έρευνά σας, συναντήσατε περιστατικά που αρχικά σας έκαναν να γελάσετε, αλλά στη συνέχεια σας αποκάλυψαν μια λιγότερο ευχάριστη πλευρά της εποχής;

Φυσικά και ναι. Όλες οι γνωστές αδυναμίες της ανθρώπινης φύσης αποκαλύπτονται. Αλλά να ήταν μόνο αυτές; Πολλές από τις διευκολύνσεις στην καθημερινότητα μας, στη ζωή μας γενικότερα, που σήμερα θεωρούμε αυτονόητες, ήταν τότε άγνωστες ή σε πρωτόγονη μορφή. Ποιος είπε ότι τα χρόνια εκείνα ήταν εύκολα:

Πότε ξεκίνησε η δική σας προσωπική περιπέτεια με την παλιά Αθήνα; Θυμάστε την πρώτη ιστορία που σας έκανε να θελήσετε να ψάξετε βαθύτερα;

Ακόμη και σήμερα δεν παραλείπω μια κυριακάτικη βόλτα στο Μοναστηράκι. Εκεί ήταν που ανακάλυψα εφημερίδες και παλιά βιβλία που με ξεσήκωσαν.

Τι είναι αυτό που σας κρατά τόσα χρόνια μέσα σε παλιά αρχεία, εφημερίδες και αφηγήσεις; Τι εξακολουθεί να σας κινεί την περιέργεια;

Είναι ένας ξεχωριστός, διαφορετικός κόσμος που δεν σε αφήνει να τον αγνοήσεις ούτε στιγμή. Όσες φορές και να διαβάσεις π.χ. μια σελίδα σε συγκεκριμένη εφημερίδα πάντα θα βρεις κάτι. Πολλές φορές με ρωτάνε μα καλά που το βρήκες αυτό. Αν τους πω ότι το βρήκα σε τρίτη ανάγνωση θα νομίζουν ότι τους δουλεύω. Άλλοι πάνε για ψάρεμα στο ίδιο μέρος που ξέρουνε καλά. Και εγώ κάνω το ίδιο. Και πιστέψτε με ποτέ δεν γυρίζω με άδεια χέρια!

Υπάρχει κάποιο εύρημα που σας έκανε να αλλάξετε την εικόνα που είχατε για την Αθήνα ή τους ανθρώπους της;

Είναι φυσικό, θα έλεγα ίσως αυτονόητο, όταν περιγράφει κανείς μια εποχή να προβάλλει την ευχάριστη πλευρά της. Υπάρχει όμως και μια αθέατη, δυσάρεστη πλευρά που την σκουπίζουμε κάτω από το χαλί. Ποιος διαβάζει για τη μάχη που έδιναν οι γιατροί με τους κομπογιαννίτες; Για τα σκουπίδια που κατέληγαν –ελλείψει χωματερής- δίπλα στα αρχαία του Θησείου; Ποιος ξέρει για τα λήμματα της πόλης που κατέληγαν μέσα από ελλιπείς σωληνώσεις στα περιβόλια του Κολωνού; Ποίος μπορεί να μου εξηγήσει προς τι οι πελώριοι σταυροί από ασβέστη που «κοσμούσαν» τους τοίχους των φτωχογειτονιών. Να σας εξηγήσω εγώ: Επειδή τα δημόσια ουρητήρια ήταν ανύπαρκτα έκαναν και οι τοίχοι την ίδια δουλειά. Η δυσοσμία αφόρητη. Η μόνη εύκολη λύση: το θρησκευτικό σύμβολο απέτρεπε την ανοίκειο χρήση του και τους παρέπεμπε για «πιο κάτω»!

Θέλετε κι άλλα;

Ποια ιστορία της παλιάς Αθήνας θα θέλατε να είχατε ανακαλύψει εσείς πρώτος;

Επειδή σκοπεύω να ασχοληθώ κάποια στιγμή και με τα δικαστικά, με ενοχλεί που το «Η Θέμις έχει κέφια» καπαρώθηκε από τον εξαίρετο Δημ. Ψαθά. Τι να κάνουμε; Δεν μπορούμε να τα έχουμε όλα δικά μας…

Αν ένας Αθηναίος του 1930 μπορούσε να ξεφυλλίσει τη σημερινή εφημερίδα, σε ποια είδηση θα σταματούσε περισσότερο και τι φαντάζεστε ότι θα σχολίαζε;

Φυσικά στην αθλητική! Είναι η μόνη που εξελίχτηκε απόλυτα προς το καλύτερο. Ποδόσφαιρο σε χόρτο! VAR, χρηματικές αμοιβές. Στο ενδιάμεσο θα έπεφτε το μάτι του σε καμιά διαφήμιση για ζωοτροφές! Και γύμνά, Θέε μου και γυμνά… ΚΑΙ ΜΗ ΧΕΙΡΟΤΕΡΑ!!!

Αν μεταφέρατε ένα από τα δημοσιεύματα του βιβλίου στα σημερινά social media, ως ανάρτηση, ποιο θα επιλέγατε; Πώς φαντάζεστε ότι θα αντιδρούσε το κοινό;

Υπάρχει ένα κεφάλαιο στο βιβλίο μου με  τιτλο ΕΠΙΤΥΜΒΙΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΣΥΝΑΦΗ. Θεωρώ πως είναι από τα πιο ξεκαρδιστικά. Στο Νεκροταφείο; Μπρρρ… Και όμως. Αρχίζει με ένα ρεπορτάζ όπου ένας ρεπόρτερ επισκέπτεται το Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών τάχατες για να βρει κατάλληλο τάφο για την αποθανούσα σύζυγο. Του την πέφτουνε λοιπόν με απίστευτες προσφορές τα κοράκια των γραφείων τελετών. Σκηνές κάλλους μόνο για καλοκαιρινό θέατρο επιθεώρησης.

Συνιστώ στον μελλοντικό αναγνώστη/αναγνώστρια να αρχίσει με αυτό   (σ. 60).

Ποια ιστορία του βιβλίου θα επιλέγατε για να συστήσετε τη σημερινή Ελλάδα σε έναν άνθρωπο που δεν την έχει γνωρίσει ποτέ;

Το κεφάλαιο ΕΡΩΣ ΑΝΙΚΑΤΕ ΜΑΧΑΝ (σ. 30) ξεκινά με την συγκινητική ιστορία ενός νεαρού, που φεύγει από το νησί του, για να καταταγεί φαντάρος, και την παράξενη υπόσχεση που άφησε στην αρραβωνιαστικιά του.

Ένα μόνο θα σας πω: Ο επιμελητής του βιβλίου μου εκμυστηρεύτηκε πως όταν το πρωτοδιάβασε δάκρυσε!

Μετά από τόσα χρόνια ενασχόλησης με το παρελθόν της Αθήνας, ποια απορία εξακολουθεί να σας βασανίζει και θα θέλατε κάποτε να βρείτε την απάντησή της;

Επιγραμματικά: Πως καταντήσαμε έτσι;  ΚΑΙ ΜΗ ΧΕΙΡΟΤΕΡΑ!!!

ΤΟ ΦΑΡΜΑΚΟ ΣΑΣ ΔΙΑ ΠΑΣΑΝ ΝΟΣΟΝ…

Και μη χειρότερα

του Θωμά Σιταρά

Αφού μας άνοιξε το παράθυρο στην «πονηρή» πλευρά της Παλιάς Αθήνας, με το βιβλίο-ντοκουμέντο Τα κόκκινα τετράδια (2025), αυτή τη φορά ο καταξιωμένος Αθηναιογράφος Θωμάς Σιταράς αναλαμβάνει να μας διασκεδάσει με το νέο του βιβλίο, Και μη χειρότερα, αντλώντας απίστευτές ιστορίες από τον απέραντο «Μαργαριταρότοπο», όχι μόνο της Αθήνας, αλλά και της ελληνικής επαρχίας.

Από την περίφημη φωταγώγηση του Παρθενώνα το 1909, που την επαίνεσε ακόμα και ο Βρετανικός Τύπος, αλλά που η δική μας γραφειοκρατία φρόντισε να την εκμεταλλευτεί, αφού την αναβόσβηνε κάθε φορά που ο οιοσδήποτε πολίτης πλήρωνε 600 δραχμές για να δώσει αίγλη στη γιορτή του ή να κάνει το κέφι του, μέχρι το οπλιταγωγό ΣΦΑΚΤΗΡΙΑ που στάλθηκε το 1926 στη Σικελία για να συνδράμει τους σεισμοπαθείς, και παρέμεινε 6 ολόκληρα χρόνια γιατί ξεχάσανε να το επαναφέρουν…

Από το έγγραφο ενωμοτάρχη Β’ τάξεως προς την «Μυραρχίαν της Χωροφυλακής» το 1889, όπου αναφέρει: «Σηνέλαβο τους βλαχοπιμένας Δ. Γεοργιάδη και Ιοάνι Δημητρίου βάζοντας φοτιά εις τα κλαρηά του λόγκου τους οποίους υποβάλο εγκλίστος να καταδιοχθόσι κατά τον νόμο», μέχρι τον ανεκδιήγητο τεθλιμμένο σύζυγο που το 1918 σμίλεψε στην πλάκα του τάφου της γυναίκας του το ανεπανάληπτο «Ενθάδε κείται η δούλη του Θεού ΜΑΡΟΥΛΑ σύζυγος ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΡΜΑΡΑ. Το μνημείο αυτό κατασκευάστηκε εις το εργοστάσιο  του. Όμοιο κοστίζει 1500 φράγκα»…

Από την απίστευτή απόφαση των «αρμοδίων Αρχών» που το 1935 απαγόρεψαν τις εξαγωγές προς την Ιταλία αεροπλανοφόρων, υποβρυχίων, τανκς και αεροπλάνων, μέχρι την έκπληξη του Επιθεωρητή, στον οποίο ανετέθη το 1937 η διερεύνηση της απόδρασης ομάδας καταδίκων από τις φυλακές της Αίγινας, και ο οποίος διαπίστωσε ότι το περίπτερο, που βρισκότανε δίπλα στην είσοδο των φυλακών, πουλούσε, μεταξύ άλλων, σχοινιά και σιδηροπρίονα …

307 παρόμοιες θαυματουργές «παστίλιες» των 1200 mg προσφέρονται στις σελίδες του Και μη χειρότερα, σαν το καλύτερο φάρμακο «κατά φροντίδων οχληρών».

Το νέο, απολαυστικό χιουμοριστικό βιβλίο του Θωμά Σιταρά θα το βρείτε τελικά στα βιβλιοπωλεία -και αποκλειστικά εκεί, παρόλο που ο συγγραφέας του επέμενε μέχρι τέλους πως έπρεπε να πουλιέται στα Φαρμακεία…