Τι μπορεί να ενώσει ένα παλιό σχολείο, έναν νερόμυλο, έναν περιστεριώνα και ένα ξωκλήσι; Στην Αγάπη της Τήνου, από τις 9 έως τις 25 Οκτωβρίου, η απάντηση περνά μέσα από την τέχνη, τη μνήμη και κυρίως τη φροντίδα. Το χωριό γίνεται το σκηνικό της έκθεσης «Το Αόρατο Νήμα υφαίνει», ως ένας τόπος ζωντανός, γεμάτος ιστορίες, ανθρώπινες παρουσίες, ίχνη και σχέσεις που συνεχίζουν να υπάρχουν, ακόμη κι όταν δεν φαίνονται.
Με αφετηρία τις Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο, η εικαστική έκθεση, σε επιμέλεια της Ελένης Γλύνη, φέρνει σε διάλογο έργα σύγχρονων καλλιτεχνών με την αρχιτεκτονική και την άυλη κληρονομιά της Τήνου. Παράλληλα, εργαστήρια, συζητήσεις, προβολές και γαστρονομικές δράσεις ανοίγουν τη συζήτηση γύρω από το τι σημαίνει να φροντίζεις έναν τόπο, τους ανθρώπους του και όσα αυτός κουβαλά.
Μιλήσαμε με την Αλεξάνδρα Γρυπάρη, τη Σοφία Ζησιμού και την Ελένη Γλύνη για το «Αόρατο Νήμα», την Αγάπη και τις σχέσεις που υφαίνουν έναν τόπο.
Ελένη Γλύνη
(επιμελήτρια έκθεσης)
Η έκθεση «Το αόρατο νήμα υφαίνει» έχει ως κεντρικό θέμα τη φροντίδα και τη σχέση του ανθρώπου με τον τόπο. Πώς μεταφράστηκε αυτή η έννοια σε μια επιμελητική προσέγγιση και ποια ήταν τα βασικά ερωτήματα που θέσατε κατά τον σχεδιασμό της έκθεσης;
Για μένα, η φροντίδα ξεκίνησε από την προσοχή σε όσα υπήρχαν ήδη στην Αγάπη: τις χρήσεις των κτισμάτων, τις ανθρώπινες παρουσίες, τη φθορά και τη μνήμη. Ούτε ο τόπος ούτε τα έργα περίμεναν την έκθεση για να αποκτήσουν αξία. Η δική μου ευθύνη ήταν να δημιουργήσω τις συνθήκες της συνάντησής τους.
Πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί να μας φροντίσει καλλιεργώντας την προσοχή μας. Σε μια εποχή όπου βλέπουμε πολλά, αλλά στεκόμαστε σε ελάχιστα, ένα έργο μάς καλεί να επιβραδύνουμε, ακόμη και μπροστά σε κάτι που μας ξενίζει. Γι’ αυτό οι αποστάσεις και οι παύσεις στη διαδρομή αποτέλεσαν μέρος του σχεδιασμού: αφήνουν χρόνο στον επισκέπτη να παρατηρήσει και να σχηματίσει τις δικές του συνδέσεις.
Τα βασικά ερωτήματα ήταν: τι χρειάζεται κάθε έργο για να διατηρήσει την έντασή του; Πώς εντάσσεται η έκθεση στην καθημερινότητα του χωριού; Και πώς μπορούμε να προτείνουμε μια διαδρομή χωρίς να υπαγορεύουμε την εμπειρία του επισκέπτη;
Ίσως εκεί να βρίσκεται για μένα η φροντίδα στην επιμέλεια: να προσέχω πώς φέρνω τα έργα και τον τόπο κοντά, αλλά και πόσο χώρο αφήνω ανάμεσά τους.
Στην έκθεση συμμετέχουν καλλιτέχνες με διαφορετικές εικαστικές διαδρομές και σχέσεις με την Τήνο. Ποια ήταν τα κριτήρια με τα οποία επιλέχθηκαν τα έργα και πώς επιδιώξατε να συνυπάρξουν διαφορετικές καλλιτεχνικές φωνές σε έναν κοινό διάλογο;
Η αφετηρία μου ήταν οι ίδιοι οι καλλιτέχνες. Κάλεσα δημιουργούς των οποίων τη διαδρομή παρακολουθώ και εκτιμώ βαθιά, με διακριτή προσωπική γλώσσα και έργο που με συγκινεί, με κινητοποιεί και με κάνει αισιόδοξη. Πρώτα ήρθαν η πρόσκληση και η εμπιστοσύνη.
Η επιλογή των έργων διαμορφώθηκε στη συνέχεια, μέσα από τη συζήτησή μας, με αφετηρία τις Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο και την Αγάπη. Με απασχόλησαν η αυτονομία κάθε έργου, η σχέση του με τον χώρο και η συμβολή του στο σύνολο. Με ενδιέφερε να συνυπάρξουν διαφορετικές προσεγγίσεις μιας κοινής ιδέας, αλλά και έργα που η αντίθεση στη μορφή ή στα υλικά τους θα μας έκανε να προσέξουμε περισσότερο το καθένα.
Η σχέση των καλλιτεχνών με την Τήνο δεν χρειαζόταν να είναι ίδια. Η οικειότητα αποκαλύπτει λεπτομέρειες που ένας επισκέπτης ίσως προσπεράσει· η πρώτη ματιά μπορεί να προσέξει όσα η συνήθεια έχει κάνει σχεδόν αόρατα. Ήθελα να υπάρχει χώρος και για τις δύο εμπειρίες.
Δεν με ενδιαφέρει να συμφωνούν όλα τα έργα. Και στο πιο φιλόξενο τραπέζι, άλλωστε, χωράει μια διαφωνία. Εκεί αναζητώ το «αόρατο νήμα»: στις συνδέσεις που επιτρέπουν στο ένα έργο να φωτίζει το άλλο, χωρίς να τα κάνουν όμοια.
Η έκθεση πραγματοποιείται στην Αγάπη, έναν οικισμό με ιδιαίτερη ιστορική, αρχιτεκτονική και κοινωνική ταυτότητα. Με ποιον τρόπο επηρεάζει ο ίδιος ο χώρος την ανάγνωση των έργων και πώς αντιμετωπίζετε τη σχέση ανάμεσα στο εικαστικό έργο και στο περιβάλλον που το φιλοξενεί;
Ένας χώρος με ισχυρό χαρακτήρα μπορεί να φωτίσει ένα έργο, αλλά μπορεί και να το επισκιάσει. Αυτή είναι για μένα μια από τις ουσιαστικές δυσκολίες της επιμέλειας στην Αγάπη: να αφήσω την ιστορία των κτισμάτων να ακουστεί, διατηρώντας συγχρόνως την αυτονομία των έργων.
Το σχολείο, ο νερόμυλος και η Αγία Σοφία μάς προδιαθέτουν διαφορετικά. Το σχολείο συνδέεται με τη μάθηση και τη συλλογική ζωή, ο νερόμυλος με την εργασία και το νερό, ενώ ο ναός διατηρεί τη θρησκευτική του σημασία. Αυτοί οι συνειρμοί επηρεάζουν την προσοχή μας πριν ακόμη σταθούμε μπροστά σε ένα έργο.
Γι’ αυτό με απασχολεί η πρώτη ματιά: τι βλέπει κανείς όταν μπαίνει, από ποια απόσταση, τι υπάρχει δίπλα ή πίσω από το έργο. Μια τοποθέτηση μπορεί να αναδείξει μια λεπτομέρεια, αλλά μπορεί και να περιορίσει το έργο σε έναν αναμενόμενο συμβολισμό. Στο σχολείο, για παράδειγμα, η ανάμνηση της παιδικής ηλικίας είναι ένας πιθανός συνειρμός ανάμεσα σε πολλούς. Με ενδιαφέρει η παρουσία ενός έργου να ανοίγει και μια σκέψη που δεν θα περίμενες να κάνεις εκεί.
Αντίστοιχα, ένα έργο μπορεί να μας κάνει να προσέξουμε ένα άνοιγμα, μια επιφάνεια, ένα ίχνος χρήσης του κτίσματος. Θα ήθελα ο επισκέπτης να θυμάται το έργο μαζί με τον χώρο: τι του αποκάλυψε ο χώρος για το έργο και τι τον έκανε το έργο να προσέξει γύρω του.
Οι Αόρατες Πόλεις του Ίταλο Καλβίνο λειτουργούν ως θεωρητικό υπόβαθρο της πρωτοβουλίας. Πώς συνδέεται η έννοια της πόλης που συγκροτείται από σχέσεις, αφηγήσεις και μνήμες με την επιμελητική σας ματιά πάνω στην Αγάπη και στην Τήνο;
Στις Αόρατες Πόλεις με ενδιαφέρει η σκέψη ότι ένας τόπος δεν εξαντλείται σε όσα βλέπουμε. Υπάρχει και στις αφηγήσεις, στις επιθυμίες και στις μνήμες των ανθρώπων. Η ίδια πόλη είναι διαφορετική για εκείνον που την κατοικεί, την επισκέπτεται ή την ανακαλεί από μακριά.
Αυτή η πολλαπλότητα με ενδιαφέρει και στην Τήνο, όπου οι εμπειρίες όσων ζουν εδώ συναντούν τις εικόνες όσων επιστρέφουν ή γνωρίζουν το νησί για πρώτη φορά.
Στην Αγάπη, η διαδρομή της έκθεσης δίνει συγκεκριμένη μορφή σε αυτή τη σκέψη: η έκθεση δεν είναι ποτέ ολόκληρη παρούσα στο βλέμμα. Όταν ο επισκέπτης φτάνει στον νερόμυλο, το σχολείο υπάρχει πλέον ως ανάμνηση· η Αγία Σοφία, πριν την προσεγγίσει, υπάρχει ως προσδοκία. Το σύνολο συγκροτείται μέσα του από όσα βλέπει, θυμάται και φαντάζεται.
Έτσι προκύπτει αυτό που στο επιμελητικό μου κείμενο ονομάζω «μια πόλη μέσα στο χωριό». Κάθε επισκέπτης σχηματίζει μια διαφορετική εκδοχή της, χωρίς καμία να εξαντλεί τον τόπο.
Ως εικαστικός και επιμελήτρια, έχετε σχέση τόσο με τη δημιουργία όσο και με την παρουσίαση της τέχνης. Πώς αλληλεπιδρούν αυτές οι δύο ιδιότητές σας;
Είμαι πρωτίστως εικαστικός και από αυτή τη θέση ανέλαβα την επιμέλεια. Μου είναι κοντινή η εικόνα της οικοδέσποινας: καλώ στην Τήνο, στον τόπο μου, καλλιτέχνες που εκτιμώ βαθιά, για να παρουσιάσουμε τα έργα μας και να ανταλλάξουμε εμπειρίες στο «σπίτι» μου.
Ως εικαστικός, προσέχω τη μορφή, το υλικό και τον ρυθμό κάθε έργου. Στην επιμέλεια, αυτή η προσοχή διευρύνεται: ακούω τους δημιουργούς, εξετάζω τις σχέσεις μεταξύ των έργων και αναλαμβάνω την ευθύνη των επιλογών που επηρεάζουν το σύνολο.
Ο δημιουργός που αναλαμβάνει την επιμέλεια κοιτάζει και επιλέγει έργα άλλων, έχοντας ενεργά τα ερωτήματα της δικής του δουλειάς.
Σκέφτομαι την εικόνα με την οποία ο Ζορζ Μπρακ απέδωσε την κοινή πορεία του με τον Πικάσο: δύο ορειβάτες δεμένοι με το ίδιο σχοινί. Ο καθένας προχωρά με τη δική του δύναμη, αλλά η παρουσία του ενός κινητοποιεί δημιουργικά τον άλλον. Ο άλλος καλλιτέχνης γίνεται έτσι και το απαιτητικό μέτρο απέναντι στο οποίο δοκιμάζεται το έργο.
Συμμετέχω με το έργο μου στην ίδια γιορτή. Για μένα, η δημιουργία και η παρουσίαση της τέχνης είναι δύο όψεις της ίδιας συμμετοχής. Ανοίγω τον τόπο μου, φροντίζω τη συνάντηση και αφήνω χώρο σε ό,τι μπορεί να προκύψει – ως εκείνη που υποδέχεται τους άλλους και ως εικαστικός ανάμεσά τους.
Στην έκθεση συμμετέχουν: Δημήτρης Αναστασίου, Ελένη Γλύνη, Αλεξάνδρα Γρυπάρη, Γιάννης Ευθυμίου, Αλέκος Κυραρίνης, Κωνσταντίνος Λαδιανός, Αλέξανδρος Λάιος, Εμμανουήλ Μπιτσάκης, Λευτέρης Ναύτης, Αχιλλέας Παπακώστας, Νίκος Ποδιάς, Δημήτρης Σκαλκώτος και Μάρω Φασουλή.
Αλεξάνδρα Γρυπάρη
(διοργανώτρια, ιδρύτρια ΝΩΜΩ)
Η φροντίδα αποτελεί τον κεντρικό άξονα της φετινής πρωτοβουλίας. Πώς προέκυψε η ανάγκη να εξεταστεί ως πολιτιστική, κοινωνική και χωρική αξία και τι σημαίνει για εσάς η μεταφορά της από την καθημερινή ζωή στο πεδίο της σύγχρονης τέχνης;
Μεγαλώνοντας βίωσα στενά την κοινότητα του νησιού μου, της Τήνου, νιώθοντας ότι υπήρχε φροντίδα, κάτι πολύ βαθύ –πολιτιστικό, κοινωνικό και χωρικό– που την καθόριζε σε πολλά πλαίσια. Αυτό θεωρώ ότι έγινε κομμάτι της καθημερινής μου ζωής και της τέχνης μου οπότε για μένα είναι αυτονόητη η σχέση ή η μεταφορά ίσως.
Η ΝΩΜΩ δραστηριοποιείται στη συνάντηση της τέχνης, της επιστήμης και της τεχνολογίας, έχοντας ως σημείο αναφοράς την Τήνο. Τι είναι αυτό που σας επιτρέπει να βλέπετε το νησί όχι μόνο ως τόπο πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και ως πεδίο σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής;
Έχοντας σπουδάσει και στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και στη Σχολή Μαρμαρογλυπτικής του Πύργου δεν θεώρησα πότε την πολιτιστική κληρονομιά αποκομμένη από τη σύγχρονη δημιουργία. Επίσης βλέποντας τις δράσεις που γίνονται κάθε χρόνο στην Τήνο θα έλεγε κανείς ότι μου επιβάλλεται να τη βλέπω ως πεδίο σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής.
Από το Tinos Virtual Museum μέχρι τις δράσεις προφορικής ιστορίας, τις φιλοξενίες καλλιτεχνών και το φετινό πρόγραμμα, η ΝΩΜΩ έχει αναπτύξει διαφορετικούς τρόπους σύνδεσης με την τοπική κοινότητα. Ποια θέση έχουν οι κάτοικοι και οι φορείς της Τήνου στη διαδικασία σχεδιασμού και υλοποίησης των δράσεών σας;
Εμείς δρούμε με την πεποίθηση ότι η σύνθεση τόπων, ταυτοτήτων, γνώσεων, φορέων, ειδικοτήτων αποτελεί την μόνη διέξοδο σε κάθε πρόκληση όποια και να είναι αυτή. Οπότε διερευνούμε τρόπους ένταξης κατοίκων, φορέων, οργανισμών, συλλόγων με βάση το κάθε μας έργο σε όλο και πιο οργανικές συνεργασίες. Από την ανάπτυξη ως την υλοποίηση.
Η επιλογή του Αγάπη, ενός ιστορικού οικισμού της ενδοχώρας, μοιάζει να συνδέεται άμεσα με την επιθυμία να αναδειχθούν οι σχέσεις, οι μνήμες και οι πρακτικές που συγκροτούν έναν τόπο. Τι θα θέλατε να ανακαλύψει ή να ξαναδεί ο επισκέπτης μέσα από αυτή την πρωτοβουλία;
Θα θέλαμε να δει ένα ντοκιμαντέρ με τον Benedict cumberbutch που βγήκε πριν πέντε μέρες στην πλατεία του Χωριού. Θέλουμε να δοκιμάσει την γαστρονομία της Ιταλίας στην αίθουσα του χωριού. Θέλουμε να μην ανακαλύψει ή ξαναδεί αλλά να αποδεχθεί σαν μέρος της διασκέδασης του την τέχνη, την έρευνα, την μετακίνηση, το ταξίδι.
Το όνομα ΝΩΜΩ συνδέεται με έννοιες όπως το μοίρασμα, η σκέψη και η μελέτη. Πώς μεταφράζονται αυτές οι έννοιες στην καθημερινή λειτουργία του οργανισμού και στις συνεργασίες που αναπτύσσετε με καλλιτέχνες, ερευνητές και την τοπική κοινωνία;
Μία φίλη είχε πει ότι ο τίτλος κάθε έργου είναι ξόρκι, ας πούμε καλύτερα ότι και το όνομα ΝΩΜΩ είναι το μάντρα που καθορίζει επακριβώς την δημιουργία και ανάπτυξη των δράσεών μας.
Σοφία Ζησίμου
(διοργανώτρια, ιδρύτρια ΝΩΜΩ)
Η φετινή πρωτοβουλία συνδέει την τέχνη με την έρευνα, την εκπαίδευση, τη γαστρονομία και τη σχέση με τη γη. Πώς σχεδιάζεται ένα τόσο πολυεπίπεδο πρόγραμμα ώστε οι διαφορετικές δράσεις να συνομιλούν μεταξύ τους και να μην παραμένουν ανεξάρτητες νησίδες εμπειρίας;
Το πρόγραμμα του «Αόρατου Νήματος» σχεδιάστηκε εξαρχής όχι ως ένα σύνολο παράλληλων δράσεων, αλλά ως ένα ενιαίο πεδίο έρευνας και εμπειρίας, όπου η τέχνη, η γνώση, η εκπαίδευση, η γαστρονομία και η σχέση με τη γη συναντιούνται μέσα από την έννοια της φροντίδας. Η φροντίδα λειτουργεί ως το κοινό νήμα.
Γι’ αυτό και οι δράσεις αναπτύσσονται σε άμεση σχέση μεταξύ τους. Αλλωστε η συμμετοχή ανθρώπων με διαφορετικές αφετηρίες –καλλιτεχνών, ερευνητών, παραγωγών, τεχνιτών, κατοίκων και φορέων– δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε η γνώση να κυκλοφορεί και να μετασχηματίζεται μέσα από τη συνάντηση.
Στο επίκεντρο του προγράμματος βρίσκεται η ιδέα της Τήνου ως «κιβωτού μνήμης». Πώς μπορεί η έρευνα και η τεκμηρίωση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς να συμβάλει στη διατήρηση της γνώσης χωρίς να την αποσυνδέει από τη ζωντανή καθημερινότητα των ανθρώπων;
Η έρευνα και η τεκμηρίωση για μας σωματοποιούνται εκ νέου όταν εντάσσονται σε ένα πλαίσιο δράσης όπως το Αόρατο Νήμα. Και πηγαίνοντας τις δράσεις αυτές εκεί στις Κιβωτούς, σε μικρά χωριά σε σκληρούς καιρούς και ανοίγοντας τες κάνοντάς τες ξανά βιώματα. Ζητώντας από τους ανθρώπους να ανακαλύψουν τις «αόρατες» πλευρές ας πούμε της νησιωτικής Ελλάδας στις «αόρατες» εποχές – το φθινόπωρο, το χειμώνα, την άνοιξη.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει διεπιστημονικές συζητήσεις, εκπαιδευτικά εργαστήρια για νέους και βιωματικές δράσεις. Τι ρόλο θέλετε να έχει η συμμετοχή των νεότερων γενεών;
Πιστεύουμε ότι οι περισσότερες διεργασίες που είναι σημαντικό να μαθευτούν είναι αόρατες στις περισσότερες ειδικότητες. Αγροτική παραγωγή δεν είναι μόνο απλώνω το χέρι και μαζεύω καρπό, είναι και άλλες άγνωστες «αόρατες» διεργασίες όπως σπέρνω, αλωνίζω, φρεζάρω. Εμάς μας αρέσει η βρωμιά και πιστεύουμε ότι αυτή κάνει καλό και στις νεότερες γενιές.
Οι γαστρονομικές δράσεις συνδέονται με την παραγωγή, τη γνώση του τόπου και την προσπάθεια εγγραφής της κυκλαδίτικης τυροκομίας στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Πώς μπορεί ένας πολιτιστικός οργανισμός να συμβάλει σε μια τέτοια προσπάθεια και ποια είναι η σημασία της διεπιστημονικής συνεργασίας σε αυτή τη διαδικασία;
Ενας πολιτιστικός οργανισμός συμβάλει σε μία τέτοια προσπάθεια υπό την έννοια ότι μετατρέπει ένα νησί που το αφορά η εγγραφή της κυκλαδίτικης τυροκομίας στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO και δη ένα πραγματικά αγροτικό του τοπίο σε όχημα περαιτέρω εξωστρέφειας, πολυσυλλεκτικότητας, συλλογικότητας και φροντίδας. Το πάει στη θέση του. Το παίρνει από την αστικοποίηση και το φέρνει πίσω στη γενέτειρα τού. Περαιτέρω η ένταξη σε δράσεις που άπτονται πολλών πεδίων, δημιουργούν τομές μεταξύ τους, όπως η τομή μεταξύ επιστήμης και τέχνης η οποία για μας γεννάει λύσεις.
Η ΝΩΜΩ έχει θέσει ως στόχο τη μετατροπή της νησιωτικής περιφέρειας σε κέντρο παραγωγής σύγχρονου πολιτισμού. Ποιες είναι οι βασικές προκλήσεις ενός τέτοιου εγχειρήματος και τι χρειάζεται, κατά τη γνώμη σας, για να αποκτήσει η πολιτιστική δραστηριότητα στην περιφέρεια συνέχεια και ουσιαστικό αποτύπωμα;
Η κύρια πρόκληση είναι να μην θεωρήσει ο οργανισμός ότι είναι μεγαλύτερος από τον τόπο τον οποίο πιστεύει ότι θέλει να βοηθήσει, δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του κυρίαρχο. Να μην είναι κατακτητής. Και πέρα από αυτό ψυχραιμία, υπομονή, ευγνωμοσύνη, φαντασία και διάθεση για προσαρμογή.
Εγκαίνια έκθεσης: Παρασκευή 9 Οκτωβρίου, ώρα 17:00 στο Αγάπη της Τήνου.
Χώροι της έκθεσης: Το σχολείο του χωριού, ο νερόμυλος, ο περιστεριώνας στη λαγκαδιά, το ξωκλήσι της Αγίας Σοφίας και ακόμα δύο βοηθητικοί χώροι στο δρόμο για το νερόμυλο.
Ώρες λειτουργίας της έκθεσης:
Σαββατοκύριακα 10-11, 17-18, 24-25 Οκτωβρίου: 11:00-14:00 και 17:00-20:00
Καθημερινές 12-25 Οκτωβρίου: 17:00-20:00
Στο Αγάπη θα πραγματοποιηθεί επίσης μια πρωτότυπη In situ περιπατητική Performance η οποία θα αναπτυχθεί μέσα από ένα σύντομο πρόγραμμα φιλοξενίας με τη συμμετοχή της αναγνωρισμένης καλλιτεχνικής ομάδας InOutput από την Ιταλία, από την ιδρύτριά της Nerina Cocchi, σε συνεργασία με εκπροσώπους της κοινότητας (24 & 25 Οκτωβρίου).
