Η Χριστίνα Γιαβάσογλου μας παίρνει μαζί της σε ένα τετραήμερο στην Κωνσταντινούπολη που συνέπεσε με την ιστορική επίσκεψη του Πάπα Λέοντα.
Υπάρχουν ορισμένοι προορισμοί, στους οποίους ξυπνάς μετά την πρώτη διανυκτέρευσή σου με μια αδιόρατη αίσθηση μεγαλείου, ακόμα και να μένεις στο ταπεινότερο δωμάτιο. Αυτό το συναίσθημα το γνώρισα πρώτη φορά όταν ξύπνησα σε ένα φουσκωτό στρώμα στο Παρίσι, στριμωγμένο κάτω από ένα πιάνο σε παιδικό δωμάτιο δύο χρόνια πίσω. Η ίδια ακριβώς αύρα με έλουσε και στο ξύπνημά μου στην συνοικία Sultahament της Κωνσταντινούπολης πριν μερικές μέρες. Το δωμάτιο που μέναμε ήταν το πιο αρούκατο και φθηνό μέρος που έχω μείνει στη ζωή μου. Κόστιζε 10 ευρώ το βράδυ, κι ας ήταν πέντε λεπτά μακριά απ΄ την Αγία Σοφία, το Μπλε Τζαμί και το Τοπ Καπί.
Ανήκε σ΄ έναν Κούρδο, τον Αλί, που διαφήμιζε το δωμάτιο ως «οθωμανικό με seaview» μα η πραγματικότητα πόρρω απείχε απ΄ ό,τι μπορεί να φαντάζεστε. Κι όμως εκεί, μέσα σε ένα κιτς αναμεμειγμένο όμως με άφταστη τουρκοκουρδική φιλοξενία, ένιωθες πράγματι «αρχηγός στο πανηγύρι». Ίσως να έφταιγε βέβαια απλώς το άρωμα μιας αυτοκρατορίας που προϋπήρξε, που –κι ας ακούγεται κλισέ– ποτίζει ακόμα την Κωνσταντινούπολη.
Habemus Papam
Το ταξίδι μας στην Πόλη, συνέπεσε με την επίσκεψη του Πάπα Λέοντα. Ήμασταν παρόντες σε έναν ιστορικό τόπο, μια ιστορική στιγμή που οι προκαθήμενοι των δύο εκκλησιών βρέθηκαν ξανά στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και στη Νίκαια για να γιορτάσουν τα 1.700 χρόνια από την Α΄ Οικουμενική Σύνοδο. Τη Σύνοδο, υπενθυμίζω, στην οποία συντάχθηκε το μεγαλύτερο κομμάτι του «Πιστεύω» και στην οποία διευθετήθηκαν σειρά θεμάτων που έπλασαν τον χριστιανισμό όπως τον ξέρουμε σήμερα. Η έλευση του Πάπα, παρότι σήμανε πολλά για τους απανταχού Χριστιανούς, δημιούργησε έναν (αναμενόμενο) εκνευρισμό στους ντόπιους, οι οποίοι είχαν να κάνουν με κλειστούς δρόμους για μια γιορτή στην οποία ήταν ακάλεστοι.
Στο τραμ, άκουσα ένα κορίτσι να λέει κάτι έντονα στον φίλο της. Ο διπλανός μου, με τον οποίο είχαμε πιάσει κουβέντα ήταν ένας απ΄ τους ελάχιστους Τούρκους που γνώρισα και ήξερε αγγλικά. Τον ρώτησα τι λένε. «They are complaining about the Pope. Damn Pope they say, all the roads are closed, we are gonna be late. Something like that», μου είπε.
Φανάρι: Ένα μεσημέρι στο Οικουμενικό Πατριαρχείο
Δεν άντεχα ωστόσο να βρίσκομαι στην Κωνσταντινούπολη και να μην επισκεφτώ το Πατριαρχείο παρά τη δυσκολία προσέγγισής του λόγω των ρυθμίσεων. Την Κυριακή, την τελευταία μέρα της επίσκεψης του Λέοντα, πήρα την παρέα μου και κατεβήκαμε με το τραμ στον πρώτο ανοιχτό σταθμό που βρήκαμε κοντά στο Φανάρι.
Το λεγόμενο Μπαλάτ στην ασιατική πλευρά του Κεράτιου. Στο Μπαλάτ που ονομάστηκε έτσι επειδή βρισκόταν δίπλα στο ερειπωμένο παλάτι του Κωνσταντίνου του Πορφυρογέννητου ήταν κάποτε η μεγαλύτερη εβραϊκή συνοικία της Πόλης. Σήμερα παραμένει μια ευχάριστη βόλτα, ένα κομμάτι της αχανούς Κωνσταντινούπολης που δεν έχει διαβρωθεί ακόμα από τον υπερτουρισμό.
Την ώρα που αποχωρούσε ο Πάπας, άρχισαν σιγά σιγά ν΄ ανοίγουν οι δρόμοι, κι εγώ βρήκα τρόπο να φτάσω έξω απ΄ το περιφρουρούμενο Πατριαρχείο. Ο Βαρθολομαίος εμφανίστηκε στην έξοδο, φεύγοντας τελευταίος, χαιρέτησε όλους εμάς, το συγκεντρωμένο πλήθος, μπήκε στο αμάξι και χάθηκε.
Ο υπέροχος Διευθυντής του Γραφείου Τύπου του Πατριαρχείου, Νίκος Παπαχρήστου, μου έκανε την τιμή να με καλοδεχθεί στο γραφείο του και να μου κάνει μια ιδιαίτερη ξενάγηση στον Άγιο Γεώργιο. Στη Δυτική Πτέρυγα διασώζονται μεταξύ άλλων και τα λείψανα των τριών Ιεραρχών, που συγκεντρώθηκαν στην Πόλη μετά από χρόνια δρομολογίων και μέσω της διπλωματίας των λειψάνων.
Στην Ανατολική Πτέρυγα ξεχωρίζει ένα κομμάτι μιας μαύρης κολώνας πλαισιωμένης με χρυσοποίκιλτο διάκοσμο. Είναι ο κίονας της Φραγγελώσεως του Ιησού. Οι Ευαγγελιστές μάς γνωστοποιούν ότι ο Ιησούς λίγες ώρες πριν τη σταύρωσή του και κατά τη διάρκεια της «δίκης» του από τον Πόντιο Πιλάτο, προσδέθηκε από Ρωμαίους στρατιώτες σε έναν μαρμάρινο κίονα και μαστιγώθηκε άγρια με φραγγέλιο. «…Τον δε Ιησούν φραγγελώσας (ο Πιλάτος) παρέδωκεν ίνα σταυρωθεί» διαβάζουμε στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο.
Ο κίονας αυτός βρισκόταν ακέραιος έως το 326 μ.Χ. στην Ιερουσαλήμ. Τότε η αγία Ελένη επισκέφθηκε τους Αγίους Τόπους, τον εντόπισε και έστειλε ένα μεγάλο τμήμα του στη «Νέα Ρώμη», την πόλη του γιού της Κωνσταντίνου. Τα άλλα δύο τμήματα βρίσκονται στο Βατικανό και στην Ιερουσαλήμ.
Οι γάτες, οι γλάροι και οι ήχοι της Κωνσταντινούπολης
Όλοι έχετε ακούσει για τα γατάκια της Πόλης, μα η πραγματικότητα υπερβαίνει κάθε φαντασία. Οι γάτες στην Istanbul είναι λες και βρίσκονται στον φυσικό τους χώρο, οι ντόπιοι τους φέρονται σαν θεότητες, όπως τους αξίζει. Τα αμάξια σταματούν για να περάσει το δρόμο κάθε γέρικη βραδυπορούσα τετράποδη αρχοντιά. Ανεβαίνουν σε καρέκλες και τραπέζια, είναι φαγανές, καλοζωισμένες και άφοβες με τους ανθρώπους μιας και έχουν γνωρίσει μόνο το καλό τους πρόσωπο.
Γενικώς στην Βασιλεύουσα οι γάτες και οι γλάροι έχουν την τιμητική τους. Τα γλαράκια κυκλοφορούν ανενόχλητα και υπερπληθή όπως αλλού τα περιστέρια. Μην παραξενευτείτε αν δείτε γλάρους να σουλατσάρουν άνετα στις μεγάλες πλατείες για να ξεκουραστούν απ΄ το ολοήμερο πέταγμα πάνω απ΄ τον Βόσπορο.
Το soundtrack της Πόλης είναι μια παράξενη κι όμως γλυκιά κουστοδία από κρωξίματα γλάρων, νιαουρίσματα, εκκλήσεις των μουεζίνιδων για προσευχή και φωνές παζαριών.
Τα παζάρια
Οι υπαίθριες και κλειστές (σε στοές) αγορές είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής στην Πόλη. Για τους τουρίστες μια βόλτα στο Καπαλί Τσαρσί (Μεγάλο Παζάρι) είναι πάντοτε στην κορυφή της λίστας, παρότι εμείς αντέξαμε εκεί περίπου δέκα λεπτά. Το Μεγάλο Παζάρι είναι μια διακλάδωση στοών που μέσα βρίσκεις κάθε λογής μαγαζί, από καταστήματα γυαλικών, μπαχαρικών, λευκών ειδών μέχρι και διάσημα δήθεν ρούχα και αξεσουάρ – όλα μαϊμουδίτσες.
Ωστόσο έξω και πέρα από το Καπαλί Τσαρσί, οι Τούρκοι έχουν στήσει πάμπολλα ακόμα υπαίθρια παζάρια που έχουν τη γλύκα τους και τιμές απείρως χαμηλότερες απ΄ ό,τι στο κεντρικό παζάρι. Πηγαίνοντας στην Πόλη είχα ακούσει πως τα παζάρια –το παιχνίδι για το χαμήλωμα της τιμής– αρέσει στους πωλητές. Το προσυπογράφω, ωστόσο να ξέρετε πως θέλει υπομονή. Σπανίως θα σου χαριστούν. Άλλωστε για εκείνους η ουσία δεν είναι να πουλήσουν φθηνότερα, είναι όλο το παιχνίδι της διεκδίκησης που έχει προηγηθεί.
Ο απόηχος του Κεμάλ
Ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ (Ata = πατέρας+Türk = Τούρκος, τίτλος που δόθηκε τιμητικά στον Κεμάλ), ήταν ο εμπνευστής και διαμορφωτής της Τουρκικής Δημοκρατίας. Χάρη στον Κεμάλ η Τουρκία έστρεψε το βλέμμα στην κοσμικότητα και τον εκσυγχρονισμό, άφησε πίσω της το σκληρό θεοκεντρικό σύστημα και άρχισε να γίνεται μια περιφερειακή δύναμη η οποία μέχρι σήμερα συνεχίζει να ανεβαίνει – μας αρέσει δεν μας αρέσει. Παρότι ο ίδιος μετέφερε την πρωτεύουσα από την Κωνσταντινούπολη στην Άγκυρα, στο πλαίσιο της ευρύτερης λογικής της αποδέσμευσης από τα βυζαντινά κατάλοιπα και την οθωμανική αυτοκρατορία, η Πόλη τον φέρει ακόμα οργανικά μέσα της. Σε πάρα πολλούς κεντρικούς δρόμους δεσπόζει η εικόνα του Κεμάλ με φόντο την τούρκικη σημαία, ακόμα και στις συναλλαγές πάνω στα νομίσματα βρίσκεται αυτός ο απολυταρχικός εκσυγχρονιστής.
Κάνοντας τη χαζή, ρωτούσα διάφορους πωλητές «Who is he?» δείχνοντας την εικόνα του πάνω στο νόμισμα. Από τις απαντήσεις μπορούσα να καταλάβω αν μιλάω με κεμαλικό ή ερντογανικό. Ορίστε ένας απλός οδηγός: οι κεμαλικοί (τουτέστιν πιο δημοκράτες τηρουμένων των αναλογιών) μου απαντούσαν «our leader», ενώ οι ερντογανικοί απλά και αόριστα «Kemal Ataturk».
Σίγουρα η ιστορία μου με την Πόλη δεν τελειώνει εδώ. Λαχταρώ ήδη να διασχίσω ξανά τη γέφυρα του Γαλατά, να μπλεχτώ με τον όχλο στην Ιστικλάλ (Μεγάλη Οδός του Πέρα), να πιώ έναν ελληνοτούρκικο (ή τουρκικοελληνικό) καφέ σε μια ταράτσα με θέα το Βόσπορο, να γευτώ το ασυναγώνιστο κιουνεφέ. We’ll meet again…
